Muğam - dilin və milli yaddaşın səsi

Bəzən bir xalqın tarixini kitabların səhifələrindən çox, bir musiqi parçasının səsində duymaq mümkündür. Muğam da Azərbaycan xalqının belə canlı yaddaşıdır. Onun hər şöbəsində keçmişin izi, hər avazında bu torpağın nəfəsi, hər improvizasiyasında xalqın düşüncə və duyğuları yaşayır. Muğamı dinləyərkən insan yalnız musiqiyə qulaq asmır; sanki əsrlərin o tayından gələn bir səsi eşidir.

Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Günü münasibətilə bu sənətin ölkəmizin mədəni həyatındakı yerindən danışarkən Mehriban Əliyevanın fəaliyyətini xüsusi qeyd etmək təbiidir. Çünki onun uzun illər ərzində mədəni irsin qorunması, muğam sənətinin dünyada tanıdılması, gənc nəslin milli-mənəvi dəyərlərə bağlı böyüməsi istiqamətində gördüyü işlər Azərbaycan mədəniyyət siyasətinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Azərbaycan muğamının UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına 2008-ci ildə daxil edilməsi də bu sənətin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının mühüm göstəricilərindən biridir. UNESCO muğamı yüksək improvizasiya imkanlarına malik ənənəvi musiqi forması kimi xarakterizə edir.

Amma muğam haqqında danışarkən yalnız musiqidən danışmaq kifayət deyil. Muğamın kökündə dil dayanır. Xanəndənin oxuduğu söz, şairin misrası, sazəndənin yaratdığı musiqi bir bütövün parçalarıdır. Ona görə də ana dilinə münasibət, təhsilə münasibət və milli mədəniyyətə münasibət əslində bir-birindən ayrı mövzular deyil.

Təhsil — gələcəyin təməli
Bir xalqın gələcəyini müəyyən edən ən mühüm amillərdən biri onun övladlarına verdiyi təhsildir. Məktəb yalnız dərs keçirilən bina deyil. Məktəb uşağın dünyaya baxışının formalaşdığı, milli kimliyini dərk etdiyi, öz dilini, tarixini və mədəniyyətini öyrəndiyi məkandır.

Mehriban Əliyevanın ictimai fəaliyyətində təhsil məsələsinə xüsusi diqqət ayrılması da məhz bu baxışla səsləşir. Heydər Əliyev Fondu fəaliyyətə başladığı 2004-cü ildən etibarən təhsil, mədəniyyət, səhiyyə, elm və digər sahələrdə müxtəlif layihələr həyata keçirib. Fondun fəaliyyət istiqamətləri arasında təhsilin inkişafı və uşaqlar üçün daha yaxşı şəraitin yaradılması mühüm yer tutur.

Bu fəaliyyətin mahiyyətində sadəcə məktəb binalarının yenilənməsi deyil, uşağın gələcəyinə investisiya ideyası dayanır. Çünki yaxşı təhsil alan uşaq sabah yalnız yaxşı mütəxəssis deyil, həm də öz ölkəsinin tarixini və dəyərlərini bilən vətəndaş ola bilər.

Mehriban Əliyevanın müxtəlif məktəblərə, xüsusilə xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların təhsil aldığı müəssisələrə diqqət göstərməsi də bu baxımdan diqqət çəkir. Məsələn, 2005-ci ildə Mərdəkandakı xarici dillər təmayüllü internat məktəbinə səfəri zamanı şagirdlər və müəllimlərlə görüşüb, təhsil prosesi və məktəbin vəziyyəti ilə maraqlanıb.

Burada çox mühüm bir məqam var: təhsil yalnız istedadlı və imkanlı uşaqlar üçün deyil, hər bir uşaq üçün əlçatan və layiqli olmalıdır. Cəmiyyətin inkişafı da məhz bu prinsipdən başlayır.

Ana dili — milli varlığın səsi
İnsan dünyanı ilk dəfə ana dilinin sözləri ilə tanıyır. “Ana”, “Vətən”, “torpaq”, “ev”, “məhəbbət” kimi sözlər yalnız lüğət vahidləri deyil. Onlar insanın yaddaşında uşaqlıqdan formalaşan mənəvi anlayışlardır.

Mehriban Əliyevanın ana dilinə münasibətini onun mədəniyyət və milli irslə bağlı fikirlərindən də görmək mümkündür. O, Azərbaycan xalqının tarixi-mədəni irsindən danışarkən ədəbiyyat, musiqi, incəsənət və tarixi abidələrlə yanaşı, Azərbaycan dilini də müasir Azərbaycan dövlətinin möhkəm mənəvi əsaslarından biri kimi vurğulayıb.

Bu fikir əslində böyük bir həqiqəti ifadə edir: dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, milli yaddaşın evidir.

Dil yaşadıqca xalqın tarixi də yaşayır. Dil zənginləşdikcə ədəbiyyat zənginləşir, ədəbiyyat zənginləşdikcə düşüncə imkanları genişlənir. Ona görə ana dilinin qorunması yalnız dilçilərin və ədəbiyyatçıların işi deyil. Bu, məktəbdə müəllimin, ailədə valideynin, cəmiyyətdə hər bir insanın məsuliyyətidir.

Bu baxımdan Mehriban Əliyevanın Azərbaycan dilinin və ədəbiyyatının xaricdə tanıdılması istiqamətindəki təşəbbüsləri də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, Heydər Əliyev Fondunun Fransadakı fəaliyyətlərindən biri Azərbaycan dili tədris olunan ali təhsil müəssisəsinə Azərbaycan ədəbiyyatının, folklorunun, aşıq poeziyasının, lüğət və ensiklopediyaların daxil olduğu kitabların təqdim edilməsi olub. Bu təşəbbüslə Azərbaycan dilinin öyrənilməsinə diqqətin artırılması da təşviq edilib.

Deməli, ana dilini qorumaq onu yalnız ölkə daxilində işlətməkdən ibarət deyil. Ana dilini dünyaya tanıtmaq, onun ədəbiyyatını, musiqisini və folklorunu beynəlxalq auditoriyaya çatdırmaq da milli dil siyasətinin mədəni ölçüsüdür.

Muğam — sözlə musiqinin görüşdüyü məkan
Muğamın böyüklüyü də buradadır. O, sözlə musiqini bir araya gətirir.

Xanəndənin səsində şairin sözü, sazəndənin ifasında əsrlərdən gələn musiqi yaddaşı yaşayır. Bir muğam ifasında Nizaminin, Füzulinin, Xətainin, Seyid Əzimin, Vaqifin söz dünyasından izlər eşidə bilərik. Buna görə muğamı qorumaq həm də Azərbaycan dilinin poetik imkanlarını qorumaqdır.

Mehriban Əliyevanın mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətində muğam layihələrinin xüsusi yer tutması təsadüfi deyil. Onun təşəbbüsü ilə həyata keçirilən “Azərbaycan muğamları” layihələri çərçivəsində muğam irsinin toplanması, nəşri və təbliği istiqamətində işlər görülüb. 2005-ci ildə “Qarabağ xanəndələri” albomunun təqdimatı da həmin fəaliyyətin mühüm nümunələrindən biri idi. Həmin dövrdə Mehriban Əliyeva milli-mənəvi irsin, zəngin tarixin, ənənələrin, musiqi və ədəbiyyatın gələcək nəsillərə çatdırılmasını vacib mənəvi borc kimi ifadə edib.

Bu yanaşma muğamı yalnız keçmişin yadigarı kimi deyil, gələcəyə ötürülməli canlı mədəni sərvət kimi görür.

Bu gün muğam məktəblərində gənclərin yetişməsi, beynəlxalq muğam müsabiqələrinin keçirilməsi, Azərbaycan xanəndələrinin dünyanın müxtəlif səhnələrində çıxış etməsi həmin irsin yeni nəsildə davam etdiyini göstərir.

Milli kimlik və müasir dünya
Müasir dünyada qloballaşma insanları bir-birinə yaxınlaşdırır. İnternet, sosial şəbəkələr, kino, musiqi və müxtəlif informasiya platformaları sərhədləri əvvəlkindən daha da şəffaf edir. Gənclər eyni anda dünyanın müxtəlif ölkələrinin musiqisini dinləyir, filmlərinə baxır, dillərini öyrənir.

Bu, böyük imkanlarla yanaşı, müəyyən məsuliyyət də yaradır: özünü dünyada tanıtmaq üçün əvvəlcə özünü tanımalısan.

Öz dilini bilməyən, tarixindən xəbərsiz olan, musiqisini tanımayan insanın dünyaya təqdim edəcəyi milli kimlik də zəifləyir.

Mehriban Əliyevanın mədəniyyət və təhsil sahəsindəki fəaliyyətinə bu prizmadan baxanda əsas xətt aydın görünür: Azərbaycan müasir dünyanın bir parçası olmalıdır, amma bu müasirlik milli yaddaşdan imtina hesabına əldə edilməməlidir.

Əksinə, dünya ilə inteqrasiya edən Azərbaycan öz dilini, muğamını, xalçasını, aşıq sənətini, ədəbiyyatını, memarlıq irsini daha geniş auditoriyaya tanıtmalıdır.

Bu mənada muğam Azərbaycan haqqında dünyaya danışan səssiz, amma çox təsirli bir diplomatdır.

Muğamın səsi Qarabağdan da gəlir
Azərbaycan muğamından danışarkən Qarabağ məktəbini xüsusi xatırlamamaq mümkün deyil. Qarabağın xanəndəlik ənənəsi Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin ən qiymətli səhifələrindəndir.

“Qarabağ xanəndələri” layihəsinin həyata keçirilməsi də məhz bu zəngin irsin yaddaşda qorunması baxımından əhəmiyyətli idi. Həmin layihə vasitəsilə muğamın böyük ustadlarının sənəti daha geniş auditoriyaya çatdırıldı.

Qarabağ muğamı deyəndə yalnız musiqi nəzərdə tutulmur. Orada bir coğrafiyanın xatirəsi, bir mədəni mühitin nəfəsi, nəsillərdən-nəsillərə ötürülmüş sənət məktəbi yaşayır.

Bu gün Qarabağda mədəni həyatın yenidən canlanması fonunda muğamın da həmin torpaqlarda səslənməsi xüsusi mənəvi məna daşıyır. Bir zamanlar ayrılıq və həsrətlə səslənən muğam bu gün dirçəlişin, qayıdışın və milli yaddaşın səsinə çevrilə bilər.

Ana dilindən muğama, muğamdan milli yaddaşa
Əslində mövzuya bir qədər dərindən baxanda təhsil, ana dili və muğam arasında görünməz bir körpü olduğunu görürük.

Uşaq əvvəlcə söz öyrənir. Sonra həmin sözlərin mənasını dərk edir. Kitab oxuyur, şeirlə tanış olur, tarixini öyrənir. Daha sonra musiqisini eşidir və həmin sözlərin musiqidə necə yaşadığını görür.

Bu proses milli kimliyin formalaşmasıdır.

Təhsil bu prosesin məktəbidir.

Ana dili onun dilidir.

Ədəbiyyat onun yaddaşıdır.

Muğam isə onun səsidir.

Bu baxımdan Mehriban Əliyevanın təhsil və mədəniyyət istiqamətindəki fəaliyyətinə yalnız ayrı-ayrı layihələr toplusu kimi baxmaq doğru olmaz. Burada daha geniş bir məqsəd — milli-mənəvi irsin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsi ideyası görünür.

Gələcəyə gedən yol
Bu gün Azərbaycan gəncinin qarşısında böyük imkanlar var. O, xarici dilləri öyrənə, dünyanın ən yaxşı universitetlərində təhsil ala, müasir texnologiyalara yiyələnə bilər. Bütün bunlar vacibdir.

Amma bütün bunların yanında bir sual da qalır: O, öz dilini nə qədər yaxşı bilir? Öz musiqisini tanıyırmı? Öz tarixini oxuyurmu?

Çünki dünyaya açılmaq öz qapını bağlamaq demək deyil.

Əksinə, öz qapını açıq saxlayaraq dünyaya çıxmaq lazımdır.

Mehriban Əliyevanın Azərbaycan mədəniyyəti ilə bağlı fəaliyyəti də bu baxımdan milli irsin yalnız qorunması deyil, onun beynəlxalq səviyyədə təqdim olunması istiqamətində düşünülə bilər. Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun yaradılması, “Azərbaycan–İrs” jurnalının nəşri, Heydər Əliyev Fondunun mədəniyyət və təhsil layihələri bu fəaliyyətin müxtəlif istiqamətlərini əhatə edib.

Bu gün Beynəlxalq Azərbaycan Muğamı Gününü qeyd edərkən bütün bunların üzərində bir daha düşünmək lazımdır.

Muğamı yalnız səhnədə dinləmək yox, onun mənasını anlamaq lazımdır.

Ana dilini yalnız danışmaq yox, onu sevmək lazımdır.

Təhsili yalnız diplom əldə etmək vasitəsi kimi deyil, şəxsiyyət formalaşdıran böyük məktəb kimi qəbul etmək lazımdır.

Çünki milli irs yalnız muzeydə qorunan eksponat deyil. O, hər gün yaşadığımız, danışdığımız, dinlədiyimiz və gələcək nəsilə ötürdüyümüz dəyərdir.

Son söz: Muğam susmasın, dil yaşasın
Bir gün bir uşaq muğamı ilk dəfə dinləyəcək. Bəlkə onun üçün bu, sadəcə qeyri-adi bir musiqi olacaq. Amma müəllimi ona muğamın tarixindən danışsa, valideyni ona ana dilinin gözəlliyini sevdirməyi bacarsa, məktəbdə Azərbaycan ədəbiyyatını sevərək oxusa, həmin musiqinin səsində öz xalqının tarixini eşitməyə başlayacaq.

Məhz milli irsin gələcəyə ötürülməsi də belə başlayır.

Bir sözlə.

Bir şeirlə.

Bir kitab səhifəsi ilə.

Bir məktəb dərsi ilə.

Bir muğam avazı ilə.

Mehriban Əliyevanın Azərbaycan təhsilinə, ana dilinə və milli-mədəni irsə münasibətinin əsas mahiyyətini də bu kontekstdə dəyərləndirmək mümkündür: gələcəyi qurmaq üçün keçmişi unutmaq yox, onu müasir dünyanın imkanları ilə gələcəyə daşımaq lazımdır.

Azərbaycan muğamı UNESCO tərəfindən bəşəriyyətin qeyri-maddi mədəni irsi kimi tanınır. Lakin onun əsl gücü yalnız beynəlxalq siyahılarda deyil. Onun əsl gücü Azərbaycan insanının yaddaşında, ana dilində, şeirində, məktəbində və gənc xanəndənin səsindədir.

Qoy bu səs heç vaxt susmasın.

Qoy Azərbaycan dili gələcək nəsillərin də ilk eşitdiyi, ən doğma bildiyi dil olsun.

Qoy məktəblər yalnız bilik deyil, milli ruh da qazandırsın.

Və qoy muğamın səsi Qarabağdan Bakıya, Şuşadan dünyanın ən böyük mədəniyyət səhnələrinə qədər hər yerdə Azərbaycanın qədim və müasir hekayəsini danışsın.

Çünki muğamın səsi xalqın səsidir. Ana dilinin səsi isə həmin xalqın ürəyidir.

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ADPU-nun dosenti Yeganə Qəhrəmanova