İnsan hüquq və azadlıqlarının müdafiəsi, öyrənilməsi və cəmiyyətə çatdırılması hər bir demokratik dövlətin prioritet istiqamətlərindəndir. Şübhəsiz ki, bu fəlsəfənin nəzəri və praktiki fundamenti məhz ali təhsil müəssisələrində və elmi-tədqiqat institutlarında qoyulur. Lakin müasir dövrün dinamikası, rəqəmsallaşma, süni intellektin həyatımıza sürətli nüfuzu və qlobal sosial-siyasi transformasiyalar insan hüquqları sahəsindəki elmi-tədqiqat işlərinə yanaşmanın da təkmilləşdirilməsini tələb edir.

Bu gün elm ocaqlarımızda insan hüquqlarına dair aparılan tədqiqatların mövcud vəziyyətini təhlil etdirkən həm qazanılan uğurları, həm də həlli vacib olan konseptual məsələləri diqqətdə saxlamaq lazımdır.

Mövcud reallıq elmi-tədqiqat işlərində ciddi konseptual yenilənmə zərurətini ortaya qoyur
Ali məktəblərimizdə və elmi qurumlarda hüquq, sosiologiya, politologiya və fəlsəfə istiqamətlərində insan hüquqlarına həsr olunmuş yüzlərlə dissertasiya, monoqrafiya və məqalə ərsəyə gəlir. Lakin bu elmi kütlənin praktiki effektivliyini və müasir tələblərə cavab vermə dərəcəsini təhlil etdikdə bir neçə əsas məqam önə çıxır:

Nəzəriyyənin empirik tədqiqatlardan üstünlüyü: Bir çox halda elmi işlər sırf hüquqi normativlərin və beynəlxalq konvensiyaların şərhindən ibarət olur. Cəmiyyətdəki real sosial prosesləri, sorğuları və keys-stadi üsullarını əhatə edən empirik tədqiqatların payı hələ də aşağıdır.

Disiplinlərarası inteqrasiyanın zəifliyi: İnsan hüquqları təkcə klassik hüquq elminin mövzusu deyil. Bu gün rəqəmsal hüquqlar, kibertəhlükəsizlikdə şəxsi həyatın toxunulmazlığı, bioetika, ekoloji hüquqlar kimi sahələr hüquq, sosiologiya, psixologiya, informasiya texnologiyaları və filologiyanın (diskurs təhlili) kəsişməsində öyrənilməlidir.

Beynəlxalq elmi mühitə inteqrasiya tempi: Yerli elmi jurnallarda dərc olunan tədqiqatların beynəlxalq xülasələndirmə və indeksləmə sistemlərinə (Scopus, Web of Science və s.) daxil edilməsi və xarici tərəfdaşlarla birgə layihələrin işlənməsi istiqamətində addımlar atılsa da, bu sahədə dinamikanı daha da artırmağa ehtiyac var.

Tədqiqat nəticələrinin tətbiqi mexanizmi: Elmi işlərin böyük hissəsi akademik rəflərdə qalır; onların qanunvericilik təşəbbüslərinə, dövlət proqramlarına və ya sosial siyasətə inteqrasiyası mexanizmi tam formalaşmayıb.

Tədqiqatların praktiki əhəmiyyətini artırmaq üçün kompleks addımların atılması vacibdir
Ali təhsil və elm müəssisələrində insan hüquq və azadlıqları üzrə tədqiqatların praktiki əhəmiyyətini və elmi çəkisini artırmaq üçün aşağıdakı konseptual təkliflərin reallaşdırılması məqsədəuyğundur:

Müxtəlif elmlərin kəsişməsində fəaliyyət göstərən multidissiplinar elmi mərkəzlər yaradılmalıdır
Ali məktəblərin bünyəsində müxtəlif kafedraların (hüquq, sosiologiya, informasiya texnologiyaları, dilçilik və psixologiya) mütəxəssislərini birləşdirən "İnsan hüquqları və müasir çağırışlar" elmi-tədqiqat laboratoriyaları yaradılmalıdır.

Bu mərkəzlər xüsusilə süni intellekt etikası, rəqəmsal məkanda söz azadlığı, media diskursu və ekoloji hüquqlar kimi aktual mövzulara fokuslanmalıdır.

Elmi işlərdə statistik təhlilə və empirik tədqiqat metodlarına üstünlük verilməlidir
Dissertasiya və elmi-fəlsəfi araşdırmalarda sosioloji sorğuların, məhkəmə praktikasının statistik təhlilinin və keys-stadi metodu ilə işləmənin məcburi meyarlar sırasına daxil edilməsi təmin olunmalıdır.

Rəqəmsal sosial elmlər metodologiyası elmi-tədqiqat işlərinə geniş tətbiq edilməlidir.

Elmi araşdırmaların nəticələri birbaşa qanunvericilik və dövlət siyasətinə inteqrasiya olunmalıdır
Elmi işlərin yekunu olaraq təkcə akademik nəticə deyil, həm də qanunvericilik və ya icra orqanları üçün hazırlanan qısa, praktiki təkliflər paketi tələb olunmalıdır.

Ali təhsil müəssisələri ilə Ombudsman Aparatı, İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil təsisatı və digər aidiyyəti dövlət qurumları arasında daimi elmi-praktiki platforma qurulmalıdır.

Gənc tədqiqatçıların beynəlxalq elmi layihələrdə iştirakı stimullaşdırılmalıdır
İnsan hüquqları sahəsində prioritet mövzular üzrə xüsusi elmi-tədqiqat qrantları təsis edilməlidir. Bu, gənc tədqiqatçıların beynəlxalq bazalarda indekslənən jurnallarda (Scopus, Web of Science) məqalə dərc etdirməsinə və beynəlxalq konfranslarda çıxışlarına stimul verəcəkdir.

Tədris prosesi ilə praktiki tədqiqat mühiti bir-birinə inteqrasiya edilməlidir
Ali məktəblərdə insan hüquqlarının tədrisi yalnız nəzəri mühazirələrlə məhdudlaşmamalı, tələbələrin elmi-tədqiqat işlərinə cəlb edildiyi "Hüquq Klinikaları" və "Sosial Analitik Mərkəzlər" vasitəsilə həyata keçirilməlidir.

Elm ocaqları cəmiyyətin hüquq mədəniyyətini formalaşdıran əsas hərəkətverici qüvvəyə çevrilməlidir
İnsan hüquq və azadlıqları mövzusu statik normativlər toplusu deyil, cəmiyyətlə birgə inkişaf edən, dəyişən canlı bir orqanizmdir. Ali təhsil və elm ocaqlarımız bu sahədə yalnız bilik ötürən deyil, həm də yeni dəyərlər, analitik həllər və sosial innovasiyalar generatoru rolunu oynamalıdır. Tədqiqatların keyfiyyətcə təkmilləşdirilməsi, interdisciplinar yanaşmanın mənimsənilməsi və akademik nəticələrin cəmiyyətin real ehtiyaclarına yönəldilməsi insan hüquqları mədəniyyətinin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edəcəkdir.

Yeganə Qəhrəmanova

ADPU-nun dosenti,
ATXQ ictimai Birliyinin həmsədri,
ATA TV-nin direktoru