Müasir Gənclik və Sosial İnkişaf İctimai Birliyinin sədri, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Etibar Əsədov gənclərin işsizliyi probleminə sosial, iqtisadi və psixoloji aspektlərdən yanaşaraq, məsələnin həllində ailənin, cəmiyyətin, dövlətin və gənclərin özlərinin məsuliyyətini önə çəkir.

Müasir gəncliyə təsir edən sosial problemlər

Gənclərin işsizliyi müasir cəmiyyətin ən aktual sosial-iqtisadi problemlərindən biridir. Bu məsələ yalnız iş yerlərinin azlığı və ya əmək bazarındakı rəqabətlə məhdudlaşmır. Təhsil və əmək bazarı arasında uyğunsuzluq, peşə bacarıqlarının yetərsizliyi, ailə mühitinin təsiri, şəxsi motivasiya və gənclərin gələcəklə bağlı gözləntiləri də problemin formalaşmasında mühüm rol oynayır.

Müasir Azərbaycanın dinamik inkişafı fonunda gənclərin əmək bazarına uğurlu inteqrasiyası xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Gənclərin enerjisi, bilik və bacarıqları ölkənin gələcək inkişafının əsas resurslarından biridir. Lakin bu potensialın reallaşması üçün gənclərə yalnız təhsil vermək kifayət etmir. Onların real iş təcrübəsi qazanması, peşəkar inkişafı və iqtisadi müstəqilliyə nail olması üçün əlverişli şərait yaradılmalıdır.

Gənclərin işsizliyinin əsas səbəbləri

Gənclərin iş tapmaqda qarşılaşdıqları çətinliklərin başlıca səbəblərindən biri təhsil sistemi ilə əmək bazarının tələbləri arasında mövcud olan uyğunsuzluqdur. Bəzi hallarda ali təhsil müəssisələrində əldə edilən nəzəri biliklər işəgötürənlərin tələb etdiyi praktiki bacarıqlarla üst-üstə düşmür. Nəticədə universitet məzunları iş axtararkən çətinliklərlə üzləşirlər.

Digər mühüm amil iş təcrübəsinin olmamasıdır. İşəgötürənlərin əksəriyyəti təcrübəli namizədlərə üstünlük verdikdə, əmək fəaliyyətinə yeni başlamaq istəyən gənclərin imkanları məhdudlaşır.

Regionlarda iş imkanlarının azlığı da gənclərin paytaxta və xarici ölkələrə üz tutmasına səbəb olan amillərdəndir. Bununla yanaşı, iqtisadi dəyişikliklər, əmək bazarında rəqabət, ixtisas seçimi zamanı buraxılan səhvlər və müasir texnologiyalara uyğunlaşmaqda çətinliklər də problemin dərinləşməsinə təsir göstərir.

Bu baxımdan gənclərin işsizliyinə yalnız iqtisadi göstərici kimi deyil, cəmiyyətin gələcəyinə təsir edən kompleks sosial problem kimi yanaşmaq lazımdır.

Ailə mühiti və valideynlərin rolu

Gənclərin müstəqil həyata hazırlanmasında ailənin rolu əvəzsizdir. Ailədə formalaşan münasibətlər, valideynlərin tərbiyə üsulları və övladlarına münasibəti onların gələcək qərarlarına, peşə seçiminə və əmək fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.

Bəzi hallarda valideynlərin həddindən artıq himayəsi gənclərin müstəqil qərar vermək və məsuliyyət daşımaq bacarıqlarının inkişafına mane olur. Övladının hər problemini onun əvəzinə həll edən valideyn, fərqinə varmadan gəncin təşəbbüskarlığını məhdudlaşdıra bilər.

Məsələn, “Sənə uyğun iş tapılana qədər gözlə” və ya “Bu iş sənə yaraşmaz” kimi yanaşmalar gəncin əmək bazarında təcrübə qazanmasına mane ola bilər. Xüsusilə qızların işləməsinə və iqtisadi müstəqilliyinə məhdudiyyət qoyan stereotiplər onların potensialının reallaşmasına mənfi təsir göstərə bilər.

Ailənin maddi vəziyyəti də bu məsələdə müəyyən rol oynayır. Maddi imkanları məhdud olan ailələrin övladları bəzən erkən yaşda işləməyə məcbur qalaraq təhsildən uzaqlaşırlar. Digər tərəfdən, bəzi hallarda maddi təminatlı ailələrdə böyüyən gənclər əmək fəaliyyətinə başlamağı təxirə sala bilirlər.

Buna görə də valideynlərin əsas vəzifəsi övladlarını yalnız maddi cəhətdən təmin etmək deyil, onları müstəqil həyata, məsuliyyətə və əmək fəaliyyətinə hazırlamaq olmalıdır.

Gənclərin şəxsi məsuliyyəti və iş axtarma mədəniyyəti

İşsizlik probleminin təhlilində gənclərin şəxsi təşəbbüsü və məsuliyyəti də nəzərə alınmalıdır. Bununla belə, bütün işsiz gəncləri passivlikdə günahlandırmaq düzgün deyil. İş yerlərinin çatışmazlığı, aşağı əməkhaqqı, təcrübə tələbləri və regional imkanların məhdudluğu kimi struktur problemlər də mövcuddur.

Digər tərəfdən, gənclərin əmək bazarına hazırlıqlı daxil olması onların iş tapmaq imkanlarını artıra bilər. CV hazırlamaq, müsahibələrdə iştirak etmək, peşəkar ünsiyyət qurmaq, xarici dilləri və rəqəmsal bacarıqları inkişaf etdirmək müasir dövrdə mühüm üstünlüklər yaradır.

Gənclər öz maraq və bacarıqlarını düzgün qiymətləndirməli, əmək bazarının real tələblərini nəzərə almalı və karyera planlarını buna uyğun qurmalıdırlar.

İlk iş yerinin həmişə yüksək əməkhaqqı və ideal iş şəraiti təqdim etməməsi də reallıq kimi qəbul edilməlidir. Bəzi hallarda daha aşağı vəzifədən başlamaq, təcrübə toplamaq və mərhələli şəkildə inkişaf etmək uzunmüddətli karyera uğuruna aparan yoldur.

Eyni zamanda, gənclərin əmək hüquqları, təhlükəsiz iş şəraiti və ədalətli əməkhaqqı tələbləri qorunmalıdır. Realist yanaşma gənclərin hüquqlarından imtina etməsi demək deyil.

İşsizliyin sosial və psixoloji nəticələri

Uzunmüddətli işsizlik gənclərin yalnız maddi vəziyyətinə deyil, psixoloji durumuna və sosial münasibətlərinə də təsir göstərir. Daim iş axtarmaq, lakin nəticə əldə edə bilməmək bəzi gənclərdə özünəinamın azalmasına, ümidsizliyə və sosial təcridə səbəb ola bilər.

İşsizliyin ailədaxili münasibətlərə təsiri də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Maddi asılılıq, gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik və ailə üzvlərinin gözləntiləri gənclərlə valideynlər arasında münaqişələr yarada bilər.

Sabit gəlirin olmaması ailə qurmaq, mənzil əldə etmək və müstəqil həyat qurmaq imkanlarını da məhdudlaşdıra bilər.

Bundan başqa, iş və inkişaf imkanlarının məhdudluğu yüksək ixtisaslı gənclərin xaricə köçmək qərarına təsir edə bilər. Bu proses uzunmüddətli perspektivdə ölkənin insan kapitalına və intellektual potensialına təsir göstərir.

İşsizliklə cinayətkarlıq arasında əlaqəni də ehtiyatla qiymətləndirmək lazımdır. İşsiz qalmaq insanı cinayətkar etmir. Lakin sosial müdafiənin zəifliyi, yoxsulluq və perspektivsizlik müəyyən hallarda sosial riskləri artıra bilər. Buna görə problemin həlli həm iqtisadi, həm də sosial müdafiə tədbirlərini əhatə etməlidir.

Dövlətin və özəl sektorun üzərinə düşən vəzifələr

Gənclərin məşğulluğunun artırılması üçün dövlət proqramları, peşə hazırlığı, əmək yarmarkaları və işaxtaranlara göstərilən xidmətlər mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanda Dövlət Məşğulluq Agentliyi və DOST mərkəzləri vasitəsilə işaxtaranlar müvafiq xidmətlərə müraciət edə bilərlər.

Bununla yanaşı, məşğulluq siyasətinin səmərəliliyini artırmaq üçün bir sıra istiqamətlərə xüsusi diqqət yetirilməlidir:

* Təhsil müəssisələri ilə işəgötürənlər arasında əməkdaşlıq gücləndirilməli, tədris proqramları əmək bazarının dəyişən tələblərinə uyğunlaşdırılmalıdır.
* Universitet tələbələri və yeni məzunlar üçün ödənişli təcrübə proqramları və ilkin iş imkanları genişləndirilməlidir.
* Regionlarda kiçik və orta sahibkarlığın inkişafına, yeni iş yerlərinin yaradılmasına dəstək verilməlidir.
* Gənclərin peşə təhsili, rəqəmsal bacarıqlar, xarici dillər və müasir texnologiyalar üzrə hazırlığı artırılmalıdır.
* Gənc sahibkarlar üçün biznes məsləhətləri, maliyyələşdirmə imkanları və startap dəstəyi genişləndirilməlidir.
* İşə qəbul zamanı şəffaflıq, bərabər imkanlar və əmək hüquqlarının qorunması təmin edilməlidir.

Gənclərin məşğulluğu sahəsində görülən işlərin nəticələri yalnız təşkil olunan tədbirlərin sayı ilə deyil, işə düzələnlərin, işdə qalanların və peşəkar inkişaf əldə edənlərin göstəriciləri ilə qiymətləndirilməlidir.

Alternativ imkanlar: rəqəmsal bacarıqlar və sahibkarlıq

Müasir əmək bazarında ənənəvi iş modelləri ilə yanaşı, rəqəmsal fəaliyyət və uzaqdan işləmək imkanları da genişlənir. İnformasiya texnologiyaları, qrafik dizayn, rəqəmsal marketinq, proqramlaşdırma və digər sahələrdə biliklər gənclərə yeni imkanlar yarada bilər.

Freelans fəaliyyəti və onlayn xidmətlər də müəyyən bacarıqlara malik şəxslər üçün gəlir mənbəyinə çevrilə bilər. Bununla belə, bu sahələrdə uğur qazanmaq üçün davamlı öyrənmək, keyfiyyətli xidmət göstərmək və müştərilərlə peşəkar münasibətlər qurmaq vacibdir.

Kiçik biznes və sahibkarlığın inkişafı da gənclərin məşğulluğuna töhfə verə bilər. Lakin gənclər biznesə başlayarkən bazar araşdırması aparmalı, maliyyə risklərini qiymətləndirməli və mümkün dəstək proqramlarının şərtlərini öyrənməlidirlər.

Peşə təhsilinə münasibətin dəyişməsi də vacibdir. Cəmiyyətdə yalnız ali təhsilin uğur göstəricisi kimi qəbul edilməsi düzgün yanaşma deyil. Müasir iqtisadiyyatın texniki ixtisaslara, peşəkar ustalara və praktiki bacarıqlara malik mütəxəssislərə də ehtiyacı var.

Yeni yanaşma: məsuliyyət, imkan və əməkdaşlıq

Gənclərin işsizliyi probleminin həlli üçün bütün məsuliyyəti yalnız dövlətin, ailənin və ya gəncin üzərinə qoymaq doğru deyil. Bu məsələ müxtəlif tərəflərin əməkdaşlığını tələb edir.

Dövlət yeni iş yerlərinin yaradılması və bərabər imkanların təmin olunması istiqamətində tədbirlər görməli, işəgötürənlər gənclərə ilkin təcrübə qazanmaq imkanı yaratmalı, təhsil müəssisələri praktiki bacarıqların inkişafına diqqət yetirməli, ailələr isə gənclərin müstəqilliyini dəstəkləməlidirlər.

Gənclərin özləri də öyrənməyə, dəyişən şəraitə uyğunlaşmağa, təşəbbüs göstərməyə və məsuliyyət daşımağa hazır olmalıdırlar.

Nəticə etibarilə, gənclərin məşğulluğu yalnız iqtisadi göstərici deyil, həm də sosial sabitlik, ailələrin rifahı, insan kapitalının qorunması və ölkənin gələcək inkişafı ilə bağlı məsələdir. Problemin həlli üçün gənclərə real imkanlar yaradılmalı, onların təşəbbüsləri dəstəklənməli və əmək bazarına inteqrasiyası sistemli şəkildə təmin edilməlidir.