Bir xalqın gələcəyini müəyyən edən əsas amillər sırasında onun təhsili, elmi, mədəniyyəti və ana dili xüsusi yer tutur. Çünki məktəb yalnız dərs keçirilən məkan, elm yalnız laboratoriyada aparılan araşdırma, dil isə yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil. Bunların hər üçü əslində milli varlığın dayaqlarıdır. Təhsil insanın dünyagörüşünü formalaşdırır, elm cəmiyyətin inkişafına istiqamət verir, ana dili isə bütün bu proseslərin milli yaddaşla əlaqəsini qoruyur.

Azərbaycanın müasir inkişaf tarixində təhsil, elm, mədəniyyət və ana dilinə münasibət məhz bu geniş prizmadan qiymətləndiriləndə daha dolğun mənzərə yaranır. Bu baxımdan Mehriban Əliyevanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi ictimai, humanitar və mədəni layihələrə nəzər saldıqda, onun fəaliyyətində insan kapitalının inkişafı, gənc nəslin formalaşması, milli-mədəni irsin qorunması və Azərbaycan həqiqətlərinin dünyaya çatdırılması kimi istiqamətlərin bir-biri ilə bağlı olduğu görünür.

Mehriban Əliyevanın rəhbərlik etdiyi Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyət istiqamətləri arasında təhsil, elm, mədəniyyət, gənclərin hərtərəfli tərbiyəsi, elmi tədqiqatların dəstəklənməsi və Azərbaycan mədəni irsinin qorunması ayrıca qeyd olunur. Bu istiqamətlər təsadüfi şəkildə bir araya gəlmir. Əslində onların hamısının mərkəzində bir anlayış dayanır: insan.

Təhsil haqqında danışarkən, ilk növbədə, məktəb yada düşür. Lakin məktəb yalnız divarlardan, sinif otaqlarından və lövhədən ibarət deyil. Məktəb uşağın gələcəyə ilk ciddi addım atdığı məkandır. Burada o, yalnız oxumağı və yazmağı öyrənmir; vətən, cəmiyyət, məsuliyyət, əmək, dostluq və milli kimlik haqqında təsəvvürləri də formalaşır.

Məhz buna görə təhsilə qayğı yalnız dərsliklərin və proqramların təkmilləşdirilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Uşağın oxuduğu məktəbin vəziyyəti, müəllimin iş şəraiti, şagirdin müasir texnologiyalara çıxışı, təhsilin keyfiyyəti və məktəbin cəmiyyətlə əlaqəsi də bu qayğının tərkib hissəsidir.

Heydər Əliyev Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniləşən Azərbaycana yeni məktəb” proqramı bu yanaşmanın diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi tarixə düşüb. Proqramın təqdimatı zamanı təhsilin ölkənin yenilənməsi prosesinin ayrılmaz hissəsi olduğu vurğulanmış, gənc nəslin bilikli, bacarıqlı və müasir dünyagörüşünə malik yetişdirilməsi əsas məqsədlərdən biri kimi göstərilmişdi.

Burada diqqəti cəlb edən məqam layihənin adında belə ifadə olunan fəlsəfədir: yeni məktəb – yeni Azərbaycan.

Bu fikir sadə görünsə də, dərin məna daşıyır. Çünki yeni məktəb yalnız yeni tikilmiş bina demək deyil. Yeni məktəb yeni düşüncə, yeni imkan, yeni müəllim-şagird münasibəti, yeni texnologiyalar və gələcəyə daha geniş baxış deməkdir.

Bir məktəbin yenilənməsi bir binanın təmiri ilə başlaya bilər, amma əsl nəticə insanın dəyişməsində üzə çıxır.

Təhsil – gələcəyə qoyulan sərmayə
Təhsilə sərmayənin nəticəsi dərhal görünmür. Zavod tikiləndə onun istehsal etdiyi məhsulu görmək mümkündür. Yol çəkiləndə insanlar həmin yoldan istifadə edir. Lakin təhsilə qoyulan sərmayənin nəticəsi illər sonra – savadlı mütəxəssisdə, məsuliyyətli vətəndaşda, yaradıcı gəncdə, elm adamında, müəllimdə və cəmiyyətə fayda verən şəxsiyyətdə üzə çıxır.

Bu baxımdan təhsilə göstərilən qayğının ən böyük nəticəsi məktəb binasının sayı ilə deyil, yetişən insanın keyfiyyəti ilə ölçülür.

Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində təhsilə münasibətin bu geniş çərçivədə formalaşdığını görmək mümkündür. Heydər Əliyev Fondunun rəsmi məqsədləri sırasında gənc nəslin hərtərəfli tərbiyəsi və təhsili, milli və beynəlxalq təhsil mərkəzləri ilə əməkdaşlıq, elmi tədqiqatlara dəstək və xarici elmi mərkəzlərlə mübadilə proqramlarının təşkili kimi istiqamətlər yer alır.

Bu yanaşma təhsili yalnız ibtidai və orta məktəblə məhdudlaşdırmır. Məktəbdən universitetə, universitetdən elmə, elmdən isə ölkənin inkişafına uzanan bütöv bir zəncir yaradır.

Əslində, XXI əsrin Azərbaycanı üçün lazım olan da budur: məktəbdə yaxşı oxuyan, universitetdə peşəkarlaşan, elmdə yeni fikir yaradan və öz biliyini ölkəsinin inkişafına yönəldən nəsil.

Elm – millətin düşünən gücü
Təhsil insanı biliyə aparırsa, elm həmin biliyi yeni ideyaya çevirir.

Dünyada sürətli texnoloji dəyişikliklərin baş verdiyi bir dövrdə heç bir ölkə yalnız hazır bilikləri mənimsəməklə uzunmüddətli inkişaf edə bilməz. İnkişaf edən dövlət həm də yeni bilik yaradan dövlətdir. Buna görə elmi potensialın gücləndirilməsi milli inkişaf strategiyasının mühüm elementlərindən biridir.

Heydər Əliyev Fondunun məqsədləri arasında elmi tədqiqatlara dəstək, aparıcı beynəlxalq mərkəzlərlə elmi mübadilə və ölkə daxilində elmi və yaradıcı potensialın inkişafına yardım göstərilməsi də yer alır.

Bu, mühüm yanaşmadır. Çünki elm yalnız alimlərin işi deyil. Elm həm də cəmiyyətin gələcəyə münasibətidir.

Uşağa “sual verməkdən qorxma” demək elmin başlanğıcıdır.

Gəncə “niyə belədir?” sualını araşdırmağa həvəsləndirmək elmi düşüncənin başlanğıcıdır.

Universitet tələbəsinə öz ideyasını reallaşdırmaq imkanı vermək isə gələcək tədqiqatçının yetişməsinə şərait yaratmaqdır.

Müasir Azərbaycan gəncinin qarşısında artıq yalnız bir seçim – hazır bilikləri öyrənmək seçimi dayanmır. O, yaratmalı, araşdırmalı, müqayisə etməli, dünyadakı elmi yenilikləri izləməli və öz ölkəsinin inkişafı üçün yeni həllər axtarmalıdır.

Bu mənada təhsil ilə elm arasında körpü qurmaq milli gələcəyin ən mühüm məsələlərindən biridir.

Dil – milli yaddaşın səsi
Təhsil və elm haqqında danışarkən Azərbaycan dilini kənarda təsəvvür etmək mümkün deyil.

Çünki insanın dünyanı dərk etməsi ilə ana dili arasında dərin əlaqə var. Ana dili xalqın əsrlər boyu topladığı düşüncəni, duyğunu, tarixi təcrübəni və mənəvi sərvəti özündə yaşadır.

Azərbaycan dili yalnız sözlərin məcmusu deyil.

O, Füzulinin düşüncəsidir.

Nəsiminin cəsarətidir.

Nizaminin hikmətidir.

Aşıq sənətinin səsidir.

Muğamın ruhudur.

Anaların laylasıdır.

Babaların nəsihətidir.

Müasir Azərbaycan insanının dünyaya baxışıdır.

Bu səbəbdən Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı milli-mədəni siyasətin fundamental istiqamətlərindən biri kimi dəyərləndirilir.

Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də Azərbaycanın maddi və qeyri-maddi mədəni irsinin qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması olub. Rəsmi bioqrafik məlumatda onun Azərbaycan xalqının şifahi xalq ədəbiyyatının və musiqi irsinin qorunması və inkişaf etdirilməsi sahəsində fəaliyyətinə görə 2004-cü ildə UNESCO-nun Xoşməramlı səfiri adına layiq görüldüyü qeyd olunur.

Bu faktın dil baxımından da mühüm mənası var.

Çünki şifahi xalq ədəbiyyatı dilin ən canlı qatlarından biridir. Nağıllar, dastanlar, bayatılar, atalar sözləri, aşıq yaradıcılığı xalqın dil yaddaşını əsrdən əsrə daşıyır.

Dil yalnız lüğətdə qorunmur.

Dil həm də yaddaşda qorunur.

Yaddaş isə mədəniyyət vasitəsilə yaşayır.

Azərbaycan dilinin dünyaya təqdimatı
Ana dilinə qayğının başqa bir istiqaməti onun yalnız ölkə daxilində deyil, beynəlxalq aləmdə də tanıdılmasıdır.

Azərbaycanın mədəniyyətinin, ədəbiyyatının və dilinin xaricdə təbliği bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə 1996-cı ildə Azərbaycan mədəniyyətinin geniş təbliği məqsədilə “Azərbaycan – İrs” jurnalının yaradılması və jurnalın Azərbaycan, ingilis və rus dillərində nəşr olunması bu istiqamətdə atılmış addımlardan biri kimi göstərilir.

Burada maraqlı bir məqam var: Azərbaycanı dünyaya tanıtmaq üçün xarici dillərdən istifadə olunur, amma təqdim olunan əsas məzmun Azərbaycanın öz mədəniyyətidir.

Bu, qloballaşmanın düzgün anlaşılması baxımından da əhəmiyyətlidir.

Dünyaya açılmaq özünü unutmaq demək deyil.

Əksinə, dünyaya açılmaq özünü daha yaxşı tanıtmaq imkanına çevrilə bilər.

Azərbaycan dilinin və ədəbiyyatının xarici auditoriyaya çatdırılması da bu baxımdan mühüm mədəni körpü yaradır.

Heydər Əliyev Fondunun xaricdə Azərbaycan ədəbiyyatının təbliği istiqamətində fəaliyyətinə dair rəsmi materiallarda Fransanın Şərq Dilləri və Sivilizasiyaları Milli İnstitutunun kitabxanasına Azərbaycan dilinin tədrisində istifadə oluna biləcək müxtəlif elmi və bədii nəşrlərin təqdim edildiyi göstərilir. Həmin nəşrlər arasında klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatı, aşıq poeziyası, şifahi xalq ədəbiyyatı, lüğət və ensiklopediyalar da yer alıb. Bu, sadəcə kitab hədiyyəsi deyil. Bu, Azərbaycan sözünün başqa bir ölkənin elm və təhsil məkanına daxil olmasıdır. Bu, dilin sərhədləri aşmasıdır.

Ana dilini qorumaq – gələcəyi qorumaqdır
Bu gün dünyada yüzlərlə dil müxtəlif səbəblərdən zəifləyir. Qloballaşma, informasiya texnologiyaları, kütləvi mədəniyyət və müxtəlif dillərin dominant mövqeyi milli dillər qarşısında yeni çağırışlar yaradır.

Belə bir şəraitdə ana dilinə münasibət daha böyük məsuliyyət tələb edir.

Azərbaycan dili öz dövlətçilik statusu, zəngin ədəbi irsi və geniş istifadə imkanları ilə güclü mövqeyə malikdir. Lakin dilin gələcəyi yalnız qanunlarla müəyyən edilmir.

Dil ailədə yaşamalıdır.

Məktəbdə yaşamalıdır.

Elmdə yaşamalıdır.

Mediada yaşamalıdır.

Ədəbiyyatda yaşamalıdır.

Texnologiyada yaşamalıdır.

Gəncin gündəlik düşüncəsində yaşamalıdır.

Ana dilini qorumağın ən təsirli yolu onu həyatın bütün sahələrində müasir və funksional dil kimi inkişaf etdirməkdir.

Bu baxımdan təhsil və dil məsələlərinin bir-birindən ayrılması mümkün deyil.

Əgər məktəb uşağa yalnız məlumat ötürürsə, təhsil prosesinin bir hissəsi həyata keçirilir.

Əgər məktəb uşağa düşünməyi, araşdırmağı və öz fikrini ana dilində ifadə etməyi də öyrədirsə, onda milli düşüncə daha sağlam təməl üzərində qurulur.

Gənclər və gələcəyin Azərbaycanı
Hər bir ölkənin gələcəyi onun gənclərinin dünyagörüşündə gizlənir.

Bugünkü şagird sabahın müəllimi, həkimi, mühəndisi, alimi, jurnalisti, hüquqşünası, sahibkarı və dövlət xadimi olacaq.

Deməli, bugünkü məktəb sabahkı Azərbaycanın modelidir.

Mehriban Əliyevanın gənclərlə bağlı fəaliyyətində təhsilin yalnız diplom almaq vasitəsi kimi deyil, şəxsiyyətin inkişafı kimi təqdim edilməsi diqqət çəkir. 2018-ci ildə “SABAH məzunları” mərasimində gənclərə ünvanladığı müraciətdə o, Azərbaycanın təhsil tarixində Azərbaycan dilində təhsilin tətbiqini, ilk universitetin yaradılmasını və gənclərin xaricdə təhsil almasına göstərilən dəstəyi mühüm tarixi nailiyyətlər sırasında qeyd edib.

Bu yanaşmada bir məntiq var: milli təhsil keçmişin nailiyyətlərini qoruyaraq gələcəyin tələblərinə cavab verməlidir. Yəni Azərbaycan məktəbi həm milli, həm də dünyaya açıq olmalıdır.

Azərbaycan gənci həm öz dilini, tarixini və mədəniyyətini bilməli, həm də müasir elmin, texnologiyanın və dünya təcrübəsinin imkanlarından yararlanmalıdır.

Bu iki istiqamət bir-birinə zidd deyil. Əksinə, biri digərini tamamlayır.

Müasir texnologiya və yeni təhsil düşüncəsi
Müasir dövrdə təhsil anlayışı sürətlə dəyişir. Əvvəllər şagird üçün əsas informasiya mənbəyi kitab idisə, indi informasiya məkanı bütövlükdə dəyişib. Süni intellekt, rəqəmsal platformalar, proqramlaşdırma, robototexnika və yeni tədris metodları məktəbin gündəlik həyatına daxil olur.

Belə bir şəraitdə Azərbaycan təhsilinin qarşısında əsas vəzifələrdən biri milli dəyərlərlə müasir texnologiyaları bir araya gətirməkdir.

STEAM istiqamətində həyata keçirilən layihələr bu yeni yanaşmanın nümunələrindəndir. Prezidentin rəsmi saytında STEAM layihəsinin elm, texnologiya, mühəndislik, incəsənət və riyaziyyatın əlaqəli şəkildə öyrənilməsinə, yaradıcılıq, tənqidi düşüncə və əməkdaşlıq bacarıqlarının inkişafına yönəldiyi bildirilir.

Burada diqqət çəkən məsələ budur ki, müasir təhsil artıq yalnız “nə bilirsən?” sualını vermir.

O, həm də soruşur:

Nə yarada bilirsən?

Problemi necə həll edə bilərsən?

Yeni ideyanı necə reallaşdıra bilərsən?

Bu suallar Azərbaycanın gələcək elm və texnologiya potensialı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Təhsildə bərabər imkan düşüncəsi
Təhsilin ən böyük gücü onun imkan yaratmaq qabiliyyətindədir.

Bakıdakı imkanlı məktəbdə oxuyan uşaqla ölkənin ucqar bölgəsində yaşayan uşağın keyfiyyətli təhsil almaq hüququ eynidir. Əgər təhsilin məqsədi insan potensialını üzə çıxarmaqdırsa, bu potensialın harada doğulmasından asılı olmayaraq ona şərait yaradılmalıdır.

Bu baxımdan məktəb infrastrukturunun regionlarda inkişaf etdirilməsi də yalnız tikinti məsələsi deyil. Bu, sosial ədalət və gələcəyə investisiya məsələsidir.

Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində regionlardakı təhsil müəssisələrinə diqqət də özünü göstərib. Məsələn, 2019-cu ildə Gəncədə 18 nömrəli məktəbə səfəri zamanı məktəbin vəziyyəti ilə tanış olunub və binanın əsaslı şəkildə yenidən qurulması ilə bağlı göstəriş verilib.

Belə nümunələr göstərir ki, təhsil siyasətinin mahiyyəti yalnız paytaxtın deyil, bütün ölkənin uşağının gələcəyini düşünməkdən keçir.

Təhsil, elm və dil – vahid milli sistem
Bu üç anlayışa ayrı-ayrılıqda baxmaq mümkündür, amma onların arasında görünməyən möhkəm bir bağ var.

Təhsil bilik yaradır.

Elm biliyi inkişaf etdirir.

Dil isə həmin biliklərin milli düşüncə və mədəniyyətlə əlaqəsini qoruyur.

Buna görə də Azərbaycan üçün güclü təhsil sistemi, inkişaf edən elm və zənginləşən Azərbaycan dili bir-birini tamamlamalıdır. Məsələn, Azərbaycan dilində elmi terminologiyanın inkişafı olmadan ana dilinin elm dili kimi mövqeyini daha da gücləndirmək çətin olar.

Eyni zamanda elmi əsərlərin, müasir texnologiyaların və yeni biliklərin Azərbaycan dilində əlçatan olması cəmiyyətin intellektual inkişafını sürətləndirə bilər.

Burada qarşıda duran vəzifə yalnız dilimizi qorumaq deyil, onu daim zənginləşdirməkdir.

Çünki canlı dil dəyişir, inkişaf edir, yeni anlayışlar qəbul edir.

Ana dilinin gücü onun keçmişini qoruması qədər gələcəyin sözlərini yarada bilməsindədir.

Azərbaycan dili haqqında danışarkən bir məsələni də unutmaq olmaz: dil həm də məsuliyyətdir.

Söz insanın düşüncəsini ifadə edir.

Düşüncə isə insanın dünyaya münasibətini formalaşdırır.

Bu baxımdan savadlı, düzgün və mədəni nitq yalnız dil məsələsi deyil, həm də ictimai mədəniyyət məsələsidir.

Təhsil sisteminin vəzifələrindən biri də məhz belə nəsil yetişdirməkdir: öz fikrini aydın ifadə edən, başqasının fikrinə hörmət edən, mübahisə mədəniyyətinə sahib olan, ana dilini sevən və eyni zamanda başqa dilləri də öyrənməkdən çəkinməyən nəsil. Çünki başqa dil bilmək ana dilindən uzaqlaşmaq deyil.

Əksinə, öz dilini yaxşı bilən insan başqa dilləri də daha şüurlu şəkildə öyrənir.

Azərbaycanın dünyaya inteqrasiyası da milli kimliyin qorunması ilə paralel getməlidir.

Mədəni irs və təhsil arasında körpü
Bir xalqın tarixini qorumağın ən təsirli yollarından biri onu gələcək nəslə öyrətməkdir.

Mədəni irs muzeydə saxlanılan eksponatdan daha böyük anlayışdır. O, gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməlidir.

Uşaq muğamı yalnız konsertdə eşitməməli, onun tarixini də bilməlidir.

Aşıq sənətini yalnız səhnədə görməməli, onun Azərbaycan mədəniyyətindəki yerini anlamalıdır.

Nizaminin adını yalnız dərslikdə oxumamalı, onun əsərlərindəki ümumbəşəri fikirlərlə tanış olmalıdır.

Azərbaycan dilinin zənginliyi də məhz bu mədəni irsin içərisində yaşayır.

Mehriban Əliyevanın UNESCO ilə bağlı fəaliyyəti dövründə Azərbaycan mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində görülən işlər onun bu sahəyə diqqətinin mühüm nümunələrindən biri kimi qeyd olunur. Rəsmi bioqrafik məlumatda onun Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı və musiqi irsinin qorunması və inkişafı sahəsində fəaliyyətinə xüsusi diqqət yetirilir.

Beləliklə, mədəni irsin qorunması ilə təhsil arasında təbii bir körpü yaranır.

Gələcəyə baxan təhsil
Azərbaycanın gələcəyini yalnız bu günün uğurları ilə ölçmək olmaz. Əsas məsələ sabahın çağırışlarına nə qədər hazır olduğumuzdur.

Süni intellektin, rəqəmsal iqtisadiyyatın və yeni elmi istiqamətlərin sürətlə inkişaf etdiyi dünyada ən böyük üstünlük bilikdir. Lakin bilikdən daha qiymətli olan öyrənmə bacarığıdır.

Çünki bu gün öyrənilən məlumat sabah köhnələ bilər. Amma öyrənməyi bacaran insan yeni məlumatı mənimsəyə, onu təhlil edə və tətbiq edə bilər.

Ona görə də Azərbaycan təhsilinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri sərbəst düşünən, yaradıcı, məsuliyyətli və milli dəyərlərə bağlı şəxsiyyət yetişdirməkdir.

Bu şəxsiyyət həm Azərbaycan dilində düşünməyi bacarmalı, həm də dünya elminin nailiyyətlərinə açıq olmalıdır.

Həm Nizamini tanımalı, həm də müasir elmin istiqamətlərini bilməlidir.

Həm milli tarixini bilməli, həm də dünyada baş verən prosesləri təhlil edə bilməlidir.

Həm kökünə bağlı olmalı, həm də gələcəyə inamla baxmalıdır.

Son söz: məktəbdən başlayan böyük yol
Bəzən bir məktəbin qarşısından keçərkən onun sadəcə bir bina olduğunu düşünürük. Amma o binanın içində yüzlərlə uşağın arzusu var.

Kimisinin arzusu həkim olmaqdır. Kimisinin arzusu müəllim. Başqa birinin arzusu alim, mühəndis, yazıçı və ya proqramçı olmaqdır. Bəlkə də, həmin məktəbin bir sinfində gələcəyin böyük alimi oturub. Bəlkə də, ana dilimizin yeni sözlərini yaradan yazıçı həmin məktəbdə oxuyur.
Bəlkə də, Azərbaycanın gələcək elmi uğurlarından birinin müəllifi bu gün ilk dəfə mikroskop qarşısında dayanır.

Deməli, məktəbə göstərilən qayğı əslində gələcəyə göstərilən qayğıdır.

Elm adamına verilən imkan gələcəyin elmi nailiyyətinə qoyulan sərmayədir.

Ana dilinə göstərilən diqqət isə milli yaddaşın sabaha ötürülməsidir.

Mehriban Əliyevanın ictimai və humanitar fəaliyyətinə bu prizmadan baxanda təhsil, elm, mədəniyyət və dil məsələlərinin bir-birindən ayrı deyil, vahid bir inkişaf fəlsəfəsinin müxtəlif istiqamətləri olduğu görünür.

Bu fəaliyyətin mühüm cəhəti də insan amilinin ön plana çıxarılmasıdır. Təhsildə uşaq, elmdə gənc tədqiqatçı, mədəniyyətdə xalqın yaddaşı, dildə isə milli kimlik əsas dəyər kimi çıxış edir.

Azərbaycanın gələcəyi üçün ən böyük sərvət neft, qaz və digər təbii ehtiyatlarla məhdudlaşmır.

Ən böyük sərvət düşünən insandır.

Oxuyan insandır.

Araşdıran insandır.

Yaradan insandır.

Ana dilini sevən və onu inkişaf etdirən insandır.

Öz tarixini bilən, amma gələcəyə baxmağı bacaran gəncdir.

Buna görə də təhsilə, elm və mədəniyyətə xidmət insanlığa xidmətdir!

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, ADPU-nun dosenti, ATA tv az. saytının baş redaktorunun l müavini Yeganə Qəhrəmanova