1918-ci il sentyabrın 15-i təkcə bir şəhərin yadelli işğalından azad olunması tarixi deyil, müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyinin ideoloji və fiziki sütunlarının tam bərqərar olduğu gündür. İstiqlal Bəyannaməsi Tiflisdə elan edilsə də, milli hökumətin ilk müvəqqəti sığınacağı Gəncə olsa da, Bakısız bir Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti başsız bir bədəni xatırladırdı. Sentyabr zəfəri ilə yalnız torpaqlar bütövləşmədi; Şərqdə ilk demokratik respublika öz təbii, tarixi, iqtisadi və siyasi mərkəzinə qovuşdu.

Sentyabrın 17-də Fətəli Xan Xoyski başda olmaqla Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin Gəncədən Bakıya köçməsi ilə dövlət quruculuğunun ən məsuliyyətli, eyni zamanda ən təxirəsalınmaz mərhələsi başladı. Azad olunmuş şəhər ilk baxışda böyük bir xaosun, illərlə birikmiş siyasi gərginliklərin, Bakı Kommunası və Sentrokaspi Diktaturasının dağıdıcı mirasının, iqtisadi tənəzzülün mərkəzi idi. Lakin Cümhuriyyət liderləri Bakıya qalib bir hərbi qüvvə kimi deyil, qurucu və birləşdirici bir idarəçilik iradəsi ilə daxil oldular.

_Xaosdan intizama: Asayişin bərpası və hüquqi qayda-qanun_

Bakıya gəldikdən sonra milli hökumətin atdığı ilk təxirəsalınmaz addım şəhərdə hüquqi nizamı və ictimai asayişi bərpa etmək oldu. İşğaldan yeni çıxmış və müxtəlif etnopsixoloji gərginliklərin yaşandığı şəhərdə dinc əhalinin — milli və dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq — can və mal təhlükəsizliyinin təmin olunması ən üstün vəzifə elan edildi. Bu məqsədlə dərhal Bakı Qubernatorluğu fəaliyyətə başladı, müvəqqəti polis strukturları quruldu və hərbi vəziyyət şəraitində özbaşınalıqların, yağmalamaların qarşısını almaq üçün sərt hüquqi tədbirlər görüldü. Hökumət açıq şəkildə bəyan etdi ki, yeni bərqərar olan idarəçilik qisasçılıq üzərində deyil, qanunun aliliyi və vətəndaş həmrəyliyi üzərində qurulacaqdır.

Bakının azad edilməsi Cümhuriyyətin iqtisadi müstəqilliyi üçün həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Çünki xəzinəsi boş olan genç dövlət yalnız Bakı neftinin və limanının imkanları ilə ayaqda qala bilərdi. Hökumət Bakıya qədəm qoyduğu ilk həftələrdən etibarən iflic vəziyyətdə olan neft sənayesinin reanimasiyası üçün təcili qərarlar qəbul etdi. Neft mədənlərinin mühafizəsi, Bakı-Batum neft kəmərinin və dəmir yollarının işlək vəziyyətə gətirilməsi təmin edildi.

Bununla yanaşı, şəhərdə hökm sürən dəhşətli humanitar və kəskin ərzaq böhranını aradan qaldırmaq üçün çevik addımlar atıldı. Əhalinin çörək təminatı dövlət nəzarətinə götürüldü, möhtəkirliyin qarşısını almaq üçün xüsusi təchizat mexanizmləri yaradıldı. İqtisadi suverenliyin vacib şərti kimi Azərbaycan bonlarının (milli valyuta) dövriyyəyə buraxılması və maliyyə sisteminin mərkəzləşdirilməsi istiqamətində hazırlıqlar sürətləndirildi.

Mədəni və ideoloji dirçəliş: Ana dili və dövlət institutları
Bakının paytaxta çevrilməsi şəhərin milli və mədəni simasını da qısa müddətdə dəyişdi. İyun ayında Gəncədə qəbul edilmiş türk dilinin dövlət dili olunması haqqında qərarın Bakıdakı dövlət idarələrində və təhsil müəssisələrində tətbiqinə başlanıldı. Yadelli idarəçilərin nəzarətindən çıxan paytaxtda milli mətbuatın, nəşriyyatların və məktəblərin fəaliyyəti üçün geniş imkanlar açıldı.

Bu dövrdə atılan ən strateji addımlardan biri də milli ordunun təşkilatlanması və Qafqaz İslam Ordusu ilə birgə respublikanın digər bölgələrində təhlükəsizliyin tam bərqərar edilməsi idi. Dövlətin xarici siyasət idarəsi Bakıdan dünyaya açılarak respublikanın müstəqilliyinin beynəlxalq miqyasda tanınması üçün diplomatik təmasları genişləndirdi.

Bakının azad olunması və hökumətin burada möhkəmlənməsi Cümhuriyyətin ali qanunverici organının yaradılmasına yol açdı. Gəncədə fəaliyyətini müvəqqəti dayandırmış Milli Şura Bakıda yenidən toplandı və geniştərkibli, bütün milli azlıqların və siyasi axınların təmsil olunacağı ilk Azərbaycan Parlamentinin çağırılması haqqında tarixi qərar qəbul etdi. 1918-ci ilin dekabrında fəaliyyətə başlayacaq bu parlamentin təməl daşları məhz sentyabr-oktyabr aylarında Bakıda atılmışdı.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, Gəncədən başlayan çətin, lakin şərəfli yol Bakıda öz məntiqi və tarixi zirvəsinə çatdı. Sentyabrın 15-də töküldüyü qanlarla və göstərilən qəhrəmanlıqla mənəvi bütövlüyünü qazanan paytaxt, 17 sentyabrda və sonrakı günlərdə atılan cəsarətli siyasi, hüquqi və iqtisadi addımlarla müasir Azərbaycanın döyünən ürəyinə çevrildi.

1918-ci ilin payızında Bakıda atılan ilk addımlar göstərdi ki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yalnız kağız üzərində elan olunmuş bir bəyannamə deyil, ən ağır böhranlar şəraitində belə öz xalqının təhlükəsizliyini, iqtisadiyyatını və gələcəyini qurmağa qadir olan real, müasir və demokratik bir dövlətdir.

Yeganə Qəhrəmanova

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini