30 ilə yaxın müddətdə işğal altında qalan Qarabağ və Şərqi Zəngəzur təkcə coğrafi ərazi kimi deyil, bir xalqın mədəni və tarixi kimliyini silmək cəhdlərinin poliqonuna çevrilmişdi. Azərbaycanda akkreditə olunmuş xarici diplomatların, səfirlərin və hərbi attaşələrin işğaldan azad edilmiş bölgələrə mütəmadi səfərləri bu həqiqətləri bütün çılpaqlığı ilə beynəlxalq ictimaiyyətin gözü önünə sərgilədi. Ərazidə 58-dən çox ölkənin və 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələrinin iştirakı ilə reallaşan bu görüşlər sadəcə protokol tədbiri deyil, onilliklər boyu gizlədilməyə çalışan mədəni sui-qəsdin fəsadlarını dünya mediasının gündəminə gətirən mühüm dönüş nöqtəsidir.

Mədəniyyətin vandalizmə məruz qalması və toponimika təcavüzü
Diplomatların Şuşa, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Zəngilan, Kəlbəcər və Xankəndidə şahidi olduqları mənzərə təkcə binaların dağıdılması ilə məhdudlaşmır. Burada sistemli şəkildə həyata keçirilmiş urbisid (şəhər toxumasının məhvi) və kulturosid (mədəni irsin silinməsi) siyasətinin izləri var:

1.Toponimlərin dəyişdirilməsi və saxtalaşdırma: Tarixi torpaqlarımızda əsrlər boyu formalaşmış Azərbaycan mənşəli yer adları uydurma erməni adları ilə əvəzlənmiş, xəritələrdən izimiz silinməyə çalışılmışdır. Ağdam, Şuşa, Kəlbəcər xarici dillərdə yad adlarla təqdim edilərək tarixi həqiqətlər təhrif edilmişdi.

2.Dini və tarixi abidələrin təhqir edilməsi: Yüzlərlə məscid, pır və ziyarətgah ya yerlə-yeksan edilmiş, ya da mal-qara saxlanılan tövlələrə çevrilmişdir. Ağdam Cümə Məscidi və Şuşadakı Yuxarı Gövhər Ağa məscidi bu vandalizmin bariz nümunələridir.

3.Alban abidələrinin qriqoryanlaşdırılması: Qədim Qafqaz Albaniyasına aid dini məbədlər (Xudavəng və Gəncəsər kompleksləri) üzərindəki arxitektura elementləri və haçkarlar dəyişdirilərək saxta "erməni irsi" obrazı yaradılmağa cəhd olunmuşdur. Bu yöndə aparılan saxtalaşdırma siyasətinin əsas istiqamətləri aşağıdakılardır:

A) Memarlıq elementlərinin dəyişdirilməsi: Xudavəng (Kəlbəcər), Gəncəsər (Ağdərə) və Amaras (Xocavənd) monastır komplekslərindəki alban dini rəmzləri, xaçlar və memarlıq ornamentləri sökülərək erməni qriqoryan kilsəsinə xas elementlərlə əvəz olunmuşdur.

B) Daş kitabələrin və yazıların pozulması: Alban dilində olan qədim yazılar, divar kitabələri və xaçdaşlar (haçkarlar) yonularaq üzərlərinə sonradan erməni dilində mətnlər həkk edilmişdir.

C) Mədəni mənsubiyyətin təhrifi: Əsrlər boyu yerli türksoylu alban-udi xalqına və Azərbaycanın xristian irsinə aid olan bu abidələr beynəlxalq aləmə saxta "erməni mədəniyyəti" nümunəsi kimi sırımağa cəhd edilmişdir.

Beynəlxalq diplomatlar şahid olduqları vəhşiliklərdən dəhşətə gəlmişlər.
Ağdamın "Qafqazın Xirosiması" adlandırılan xarabalıqlarını, mina sahələrini və Şuşadakı təmir-bərpa işlərini müşahidə edən xarici nümayəndələr gördükləri mənzərədən sarsıldıqlarını gizlədə bilməmişlər:

"Ağdamda gördüyümüz mənzərə sözün əsl mənasında dəhşətlidir. Tamamilə dağıdılmış bir şəhərlə qarşılaşdıq. Lakin eyni zamanda burada başlayan genişmiqyaslı bərpa işləri və sürətli yenidənqurma prosesi Azərbaycan dövlətinin iradəsini nümayiş etdirir".
— Səfərlərdə iştirak edən xarici diplomatların ümumi qənaəti və müşahidələri bundan ibarətdir.

Diplomatlar həmçinin mina təhlükəsizliyinin bərpa prosesinə necə mane olduğunu və dinc əhalinin öz evlərinə qayıtmasına böyük təhlükə yaratdığını qeyd edərək, beynəlxalq birliyin bu sahədə Azərbaycana dəstək olmasının vacibliyini vurğulamışlar.

Xarici diplomatların bu ərazilərdə addım-addım gəzməsi erməni təbliğatının uydurduğu mifləri darmadağın etdi. İndi həmin torpaqlarda böyük bərpa və "Böyük Qayıdış" layihələri çərçivəsində quruculuq işləri aparılır. Tarixi yer adlarımız özümüzə qayıtdığı kimi, Şuşanın, Laçının, Kəlbəcərin mədəni ruhu da yenidən canlanır.

"Ağıllı Kənd" və "Ağıllı Şəhər" Layihələri: Zəngilanın Ağalı kəndindən başlayan müasir yaşayış modeli, Tərtərin Talış kəndində və digər rayonlarda ekoloji təmiz texnologiyalar və yaşıl enerji ilə yenidən qurulur.

Füzuli, Zəngilan və Laçın Beynəlxalq Hava Limanlarının istifadəyə verilməsi, Zəngəzur dəhlizi boyunca magistral avtomobil və dəmir yollarının çəkilməsi bölgəni mühüm nəqliyyat qovşağına çevirir.

Şuşadakı Saatlarsız və Yuxarı Gövhər Ağa məscidləri, Vaqif məqbərəsi, Natavanın evi və Kəlbəcərdəki alban məbədləri öz ilkin tarixi görkəminə qaytarılır.

Tarixi yer adlarımız özümüzə qayıtdığı kimi, Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun mədəni ruhu da yenidən canlanır. Diplomatik korpusun səfərləri isə bu tarixi ədalətin və həqiqətin beynəlxalq səviyyədə möhürlənməsidir.

Yeganə Qəhrəmanova

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini