1918-ci il sentyabrın 15-i. Aylarla anarxiya, işğal, kütləvi qırğınlar və siyasi xaos içində boğulan Bakı səhərini top atəşlərinin və barıt qoxusunun ardınca gələn tarixi bir sükutla qarşıladı. Nuru Paşanın rəhbərlik etdiyi Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin milli qüvvələri şəhərə daxil olaraq Bakını Sentrokaspi Diktaturası və daşnak qalıqlarından təmizlədi. Lakin böyük hərbi zəfərin ardınca bəlkə də ondan daha çətin, daha məsuliyyətli bir sınaq dayanırdı: dağıdılmış, talan olunmuş və qorxu içindəki neft paytaxtında ilk 100 saatda nizam-intizamı bərpa etmək. Bu istiqamətdə atılan ilk addımlar aşağıdakılardan ibarət oldu:

Saat 0 – 24: Qələbə təntənəsi və təcili təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirildi.
Bakının azad edilməsi xəbəri Gəncədə olan Cümhuriyyət hökumətində böyük coşqu yaratdı. Şəhərə daxil olan ilk saatlarda Qafqaz İslam Ordusu komandanlığı təcili olaraq hərbi komendantlıq yaratdı.

Hərbi vəziyyətin elan edildi. Şəhərdə qarət, talan və qisas cəhdlərinin qarşısını almaq üçün komendant saatı tətbiq edildi.

Strateji obyektlər nəzarətə alındı. Bakı limanı, neft mədənləri, dəmir yolu vağzalı və dövlət binaları dərhal mühafizəyə götürüldü.

Silahlar yığılmağa başlandı. Şəhərdəki qanunsuz silahlı dəstələrin tərksilah edilməsi prosesinə revanş verildi.

Arxiv sənədi və foto salnaməsinə başlanıldı. Arxivlərdə saxlanılan ilk bəyanatnamələrdən biri — Qafqaz İslam Ordusu komandanlığı tərəfindən şəhər divarlarına vurulmuş əmriyyə idi. Həmin günləri əks etdirən ağ-qara fotolarda Qafqaz İslam Ordusunun əsgərlərinin Bakının mərkəzi küçələrində, xüsusilə Nikolaevski (indiki İstiqlaliyyət) küçəsində patrul xidməti aparması, sakinlərin isə pəncərələrdən və küçə kənarlarından ordunu salamlalaması aydın görünür.

Saat 24 – 48: Hökumətin Bakıya köçü və tarixi müraciətlər başladı.
Sentyabrın 17-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Fətəli Xan Xoyskinin rəhbərliyi ilə mərkəzi Gəncədən Bakıya köçürdü. Bakı rəsmi olaraq Azərbaycanın paytaxtı elan olundu. Bütün əhaliyə dinindən və millətindən asılı olmayaraq bərabər hüquqlar və təhlükəsizlik zəmanəti verildi.

"Bakı azad olunmuşdur! Biz buraya qisas almaq üçün deyil, ədaləti, nizamı və hər bir vətəndaşın təhlükəsizliyini təmin etmək üçün gəlmişik. Azərbaycan Hökuməti millətindən və dinindən asılı olmayaraq hər bir sakinin canını və malını qorumağı özünə müqəddəs borc bilir."
— Fətəli Xan Xoyski (AXC Nazirlər Şurasının Sədri)

"Bu zəfər yalnız hərbi bir uğur deyil, türk-Azərbaycan qardaşlığının və tarixi ədalətin təntənəsidir. Bakı bundan sonra öz həqiqi sahiblərinin — Azərbaycan xalqının mərkəzi olaraq parlayacaqdır."
— Nuru Paşa (Qafqaz İslam Ordusunun Komandanı)

Saat 48 – 72: İqtisadi famarların canlandırılması və qida təminatı istiqamətində işlər başladı.
Aylarla davam edən müharibə Bakını aclıq və humanitar böhran həddinə çatdırmışdı. İlk 72 saatın əsas hədəfi şəhərin həyat təminatı sistemini işə salmaq idi.

Çörək və qida təchizatı təmin olundu. Ətraf kəndlərdən və rayonlardan Bakıya ərzaq karvanlarının gətirilməsi təşkil edildi, qiymətlərin süni qaldırılmasına qarşı sərt tədbirlər görüldü.

Neft sənayesi işə salındı. Talan edilmiş neft mədənlərində inventarizasiya aparıldı, fəhlələrin işə qayıtması üçün təhlükəsiz şərait yaradıldı.

Maliyyə sistemi qaydaya salındı. Banklar və poçt-teleqraf xidmətləri fəaliyyətini bərpa etdi.

Saat 72 – 100: Şəhər həyatı normallaşdl və tarixi parad keçirildi.
Sentyabrın 18-dən etibarən Bakıda xaos yerini tam mənada dövlət nizamına verdi. Küçələrdə mağazalar açıldı, mülki həyat öz axarına qayıtdı. İlk 100 saatın tamamında — sentyabrın 19-da isə Bakıda tarixi zəfər paradı keçirildi.

Nuru Paşa, Fətəli Xan Xoyski və hərbi rəhbərlik İstiqlaliyyət küçəsi boyunca keçən Qafqaz İslam Ordusu və Azərbaycan əsgərlərini salamladı.

Zəfər paradının arxiv təsvirinə diqqət yetirsək, görərik ki, sentyabrın 19-da çəkilmiş tarixi kadrlar və fotoşəkillər Bakı meriyasının və Qız Qalasının yaxınlığındakı izdihamı əks etdirir. Əsgərlərin nizami addımlarla keçidi, Qafqaz İslam Ordusunun süvariləri və yerli əhalinin onları güllərlə qarşılaması sənədləşdirilmiş ən təsirli arxiv kadrları sırasındadır.

Beləliklə, 1918-ci il sentyabrın 15-dən başlayan o 100 saat yalnız bir şəhərin azad olunması deyil, müasir Azərbaycan dövlətçiliyinin Bakıdakı sarsılmaz təməlinin qoyulması salnaməsi idi.

*Yeganə Qəhrəmanova*

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini