Bələdiyyənin büdcəsi kiçik, məsuliyyəti böyük: Azərbaycan yerli özünüidarəetməni necə gücləndirməlidir?
Türkiyə, Danimarka, İsveç və İsveçrənin təcrübəsi göstərir ki, yerli inkişaf üçün təkcə maliyyə deyil, səlahiyyət, təşəbbüs, şəffaflıq və vətəndaş etimadı da lazımdır.

Bəs güclü bələdiyyə haradan başlayır?
Bir küçənin işıqlandırılması, məhəllədəki parkın abadlaşdırılması, kənd yolunun qaydaya salınması, aztəminatlı ailəyə sosial dəstək, yerli sahibkarın təşəbbüsünün həyata keçirilməsi... İlk baxışdan bir-birindən fərqli görünən bu məsələlərin ortaq cəhəti var: onların hamısı insanların gündəlik həyatının keyfiyyətinə təsir edir. İnsanlar yaşadıqları şəhərin, qəsəbənin və kəndin inkişafını məhz bu cür dəyişikliklər vasitəsilə hiss edirlər.

Bəs belə problemlərin həllində bələdiyyələrin rolu nə qədərdir? Onlar yerli inkişafın fəal iştirakçısıdırlar, yoxsa imkanları məhdud olduğundan daha geniş təşəbbüslərin həyata keçirilməsini gözləməli olurlar?

Bu suallar Azərbaycanda yerli özünüidarəetmənin gələcəyi haqqında düşünərkən xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki bələdiyyələrin gücləndirilməsi yalnız bir idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi demək deyil. Bu, həm də vətəndaşın öz yaşadığı əraziyə münasibəti, yerli problemlərin həllinə qoşulması və cəmiyyətin inkişaf prosesində iştirak imkanları ilə bağlıdır.

Dünyanın müxtəlif ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, güclü yerli özünüidarəetmə üçün bələdiyyəyə sadəcə vəzifə vermək kifayət etmir. Həmin vəzifəni yerinə yetirmək üçün maliyyə imkanları, hüquqi səlahiyyətlər, peşəkar kadrlar və ictimai etimad da olmalıdır.
Məhz buna görə Azərbaycan bələdiyyələrinin inkişafı məsələsinə bu sahədə xüsusi təcrübəsi və güclü ənənəsi olan Türkiyə, Danimarka, İsveç və İsveçrənin təcrübəsi prizmasından baxmaq, uğurlu mexanizmləri müəyyənləşdirmək və onları ölkəmizin reallıqlarına uyğunlaşdırmaq vacibdir.

Azərbaycan bələdiyyələri: məsuliyyətlə imkanlar arasında
Azərbaycanda bələdiyyələrin inkişafı haqqında danışarkən, ilk növbədə, onların hüquqi statusu, maliyyə təminatı və real fəaliyyət imkanları arasındakı münasibətə diqqət yetirmək lazımdır.

Avropa Şurasının Yerli və Regional Hakimiyyətlər Konqresinin Azərbaycan üzrə monitorinq hesabatında bələdiyyələrin səlahiyyətlərinin məhdudluğu, maliyyə resurslarının yetərsizliyi, dövlət idarəetməsi sistemindəki statusu və peşəkar kadr təminatı ilə bağlı problemlər qeyd olunub. Hesabatda bələdiyyələrin qanunvericiliklə nəzərdə tutulan bəzi funksiyaları praktikada həyata keçirmək imkanlarının məhdud olduğu da vurğulanıb.

Sənəddə yerli gəlirlərin bələdiyyələrə həvalə olunmuş vəzifələri yerinə yetirmək üçün kifayət etməməsi, bələdiyyələrin öz vergilərinin dərəcələrini müəyyənləşdirmək imkanlarının olmaması və dövlət maliyyəsindən asılılığı kimi məsələlərə də toxunulub.

Bu məqam bizi əsas bir sual qarşısında qoyur: bələdiyyələrdən daha çox təşəbbüs və nəticə gözləyiriksə, onların həmin nəticələri əldə etməsi üçün lazımi şərait yaradılıbmı?

Məsələyə yalnız bələdiyyələrin fəaliyyəti prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Əlbəttə, yerli idarəetmə orqanlarının öz üzərinə düşən vəzifələri yerinə yetirməsi, mövcud resurslardan səmərəli istifadə etməsi, gəlirlərin toplanmasını yaxşılaşdırması və sakinlər qarşısında hesabatlı olması vacibdir. Lakin təşəbbüskarlığın nəticə verməsi üçün hüquqi və maliyyə imkanları da olmalıdır.

Başqa sözlə, güclü bələdiyyə yaratmaq üçün həm bələdiyyələrin məsuliyyətini artırmaq, həm də onların fəaliyyət imkanlarını genişləndirmək lazımdır.

Burada əsas məqsəd bələdiyyələri nəzarətsiz maliyyə subyektinə çevirmək deyil. Məqsəd onların aydın müəyyənləşdirilmiş səlahiyyətlər daxilində daha müstəqil qərarlar qəbul etməsi, həmin qərarların nəticələrinə görə məsuliyyət daşıması və gördüyü işləri ictimaiyyət qarşısında əsaslandırmasıdır.

Türkiyə təcrübəsi: yerli gəlirlər və real fəaliyyət imkanları nəzərdən keçirildikdə aydın olur ki,
Azərbaycan üçün bu istiqamətdə müqayisə aparmağa imkan verən ölkələrdən biri Türkiyədir. Coğrafi yaxınlıq, tarixi-mədəni əlaqələr və oxşar yerli problemlər Türkiyə bələdiyyələrinin təcrübəsini öyrənməyi xüsusilə əhəmiyyətli edir.

Türkiyədə bələdiyyələr şəhər xidmətləri, yerli infrastruktur, abadlıq, sosial yardım və digər istiqamətlərdə fəaliyyət göstərirlər. Böyükşəhər bələdiyyələri isə daha geniş ərazilərdə nəqliyyat, su təchizatı və şəhər infrastrukturunun idarə olunması kimi mühüm funksiyaları həyata keçirirlər.

Lakin burada bir məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz: Türkiyə bələdiyyələri də maliyyə müstəqilliyi baxımından bütün problemləri həll etmiş qurumlar deyil.

Türkiyədə yerli idarəetmənin gəlirləri ilə bağlı araşdırmalar göstərir ki, mərkəzi hökumətdən ayrılan vəsaitlər bələdiyyələrin maliyyələşməsində mühüm yer tutur. Öz gəlirlərinin artırılması və maliyyə asılılığının azaldılması məsələsi də ölkənin yerli idarəetmə sistemi üçün aktualdır.

Deməli, Türkiyə təcrübəsindən çıxarılacaq nəticə bütün bələdiyyələrin maliyyə baxımından tam müstəqil olması deyil. Əsas məsələ onların gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsi, mövcud resurslardan daha səmərəli istifadə etməsi və üzərlərinə düşən funksiyaları yerinə yetirə biləcək maliyyə bazasına sahib olmasıdır.

Azərbaycanda bu istiqamətdə bir neçə mexanizm nəzərdən keçirilə bilər.

Birincisi, bələdiyyələrin öz gəlirlərini artırmaq imkanları təkmilləşdirilməlidir. Bunun üçün əmlak və torpaq uçotunun dəqiqləşdirilməsi, qanunla nəzərdə tutulan yerli vergi və ödənişlərin toplanmasının yaxşılaşdırılması, bələdiyyə əmlakından səmərəli istifadə və şəffaf icarə mexanizmləri mühüm rol oynaya bilər.

İkincisi, mərkəzi büdcədən yerli idarəetməyə ayrılan vəsaitlərin daha proqnozlaşdırılan və ehtiyaclara uyğun mexanizmlərlə bölüşdürülməsi məsələsi araşdırılmalıdır. Əhalinin sayı, ərazinin xüsusiyyətləri, infrastruktur ehtiyacları və maliyyə imkanları bölgü meyarları sırasında nəzərə alına bilər.

Üçüncüsü, müəyyən yerli xidmətlərin bələdiyyələrə həvalə edilməsi nəzərdə tutulursa, həmin xidmətlərin maliyyələşdirilməsi də əvvəlcədən aydın müəyyənləşdirilməlidir.

Çünki maliyyə təminatı olmadan yeni vəzifələrin verilməsi bələdiyyələrin imkanlarını artırmaq əvəzinə onların üzərindəki yükü ağırlaşdıra bilər.

Türkiyənin təcrübəsinin Azərbaycan üçün əhəmiyyəti də məhz burada üzə çıxır: bələdiyyənin fəaliyyət dairəsi ilə maliyyə imkanları arasında tarazlıq qurulmalıdır.

Danimarka modelinə nəzər yetirdikdə yerli məsuliyyət və maliyyə müstəqilliyi məsələsi xüsusilə diqqəti cəlb edir.
Bələdiyyələrin inkişafı üçün daha geniş səlahiyyət və maliyyə imkanlarının necə təşkil oluna biləcəyini anlamaq istəyiriksə, Danimarka təcrübəsinə də nəzər salmaq lazımdır.

Danimarkada bələdiyyələr yerli idarəetmə sisteminin mühüm hissəsidir. Onlar sosial xidmətlər, uşaqlara qayğı, yaşlılara dəstək, təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti və bir sıra digər ictimai xidmətlərin təşkilində geniş məsuliyyət daşıyırlar.

Avropa İttifaqının Regionlar Komitəsinin məlumatına əsasən, Danimarkada bələdiyyələr yüksək maliyyə müstəqilliyinə malikdir. Ölkədə yerli idarəetmə orqanlarının öz gəlirləri və vergi dərəcələri ilə bağlı qərarvermə imkanları genişdir, lakin bu səlahiyyətlər müəyyən ümumi maliyyə qaydaları çərçivəsində həyata keçirilir.

Bu modelin Azərbaycan üçün əsas dərsi nədən ibarətdir?

Yerli problemləri daha yaxşı tanıyan qurumların müəyyən məsələlər üzrə qərar vermək imkanlarının genişləndirilməsi xidmətlərin əhalinin ehtiyaclarına uyğunlaşdırılmasına kömək edə bilər. Lakin bunun üçün səlahiyyət bölgüsü dəqiq, maliyyələşmə sistemi dayanıqlı, nəzarət mexanizmləri isə işlək olmalıdır.

Təsəvvür edək ki, müəyyən bir yaşayış məntəqəsində sakinlər üçün kiçik parkın yaradılması, ictimai məkanın abadlaşdırılması və ya yerli sosial dəstək proqramının həyata keçirilməsi zərurəti yaranıb.

Belə layihələr üzrə qərarların hansı səviyyədə qəbul ediləcəyi, maliyyənin hansı mənbədən ayrılacağı və icraya kimin cavabdeh olacağı əvvəlcədən müəyyənləşdirilsə, həm vaxt itkisini azaltmaq, həm də məsuliyyət bölgüsünü aydınlaşdırmaq mümkün olar.

Danimarka təcrübəsindən çıxarıla biləcək nəticə budur: yerli özünüidarəetmənin gücləndirilməsi təkcə daha çox pul ayırmaqdan ibarət deyil. Bu, həm də qərarların hansı səviyyədə və hansı məsuliyyətlə qəbul edilməli olduğunu müəyyənləşdirən idarəetmə sisteminin qurulmasıdır.

Əlbəttə, Danimarkanın sosial və maliyyə sistemi ilə Azərbaycanın mövcud şəraiti eyni deyil. Buna görə də həmin modelin bütün elementlərini olduğu kimi tətbiq etmək əvəzinə, ayrı-ayrı mexanizmlərin ölkəmizdə hansı nəticələr verə biləcəyini araşdırmaq daha məqsədəuyğundur.

İsveç təcrübəsinə baxsaq, burada bələdiyyə və insan rifahı məsələsi diqqət mərkəzində olduğundan
İsveçin yerli idarəetmə sistemi də ölkəmiz üçün maraqlı müqayisə nümunəsidir.

İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) İsveç iqtisadiyyatına dair araşdırmasında yerli və regional idarəetmə orqanlarının geniş məsuliyyət daşıdığı, bələdiyyələrin isə müxtəlif sosial xidmətlərin göstərilməsində mühüm rol oynadığı qeyd edilir. İsveçdə bələdiyyələr təhsil, uşaqlara və yaşlılara qayğı, sosial xidmətlər və digər yerli ehtiyaclarla bağlı geniş funksiyalar həyata keçirirlər.

Burada diqqət çəkən əsas məsələ bələdiyyənin fəaliyyətinin yalnız yol, küçə və abadlıq işləri ilə məhdudlaşmamasıdır. Yerli idarəetmə insan rifahına, sosial xidmətlərin əlçatanlığına və yaşayış mühitinin keyfiyyətinə də təsir göstərir.

Azərbaycan üçün bu yanaşma xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bələdiyyələrin inkişafı müzakirə edilərkən çox vaxt torpaq, vergi və əmlak məsələləri ön plana çıxır. Halbuki yerli özünüidarəetmənin sosial tərəfi də az əhəmiyyət daşımır.

Məsələn, qanunvericilik və maliyyə imkanları çərçivəsində yaşlı insanların gündəlik ehtiyaclarına dəstək, həssas ailələrin müəyyənləşdirilməsi, yerli sosial təşəbbüslərin təşkili və ictimai məkanların hamı üçün əlçatan olması kimi istiqamətlərdə bələdiyyələrin rolu genişləndirilə bilər.

Burada mühüm şərt var: bələdiyyəyə yeni sosial vəzifələr həvalə edilirsə, həmin vəzifələrin dövlət qurumlarının funksiyaları ilə sərhədləri aydın müəyyənləşdirilməli, maliyyələşmə mənbələri göstərilməli və xidmətlərin keyfiyyətinə nəzarət mexanizmləri yaradılmalıdır.

İsveç təcrübəsinin Azərbaycan üçün düşündürücü tərəfi budur ki, yerli idarəetmənin nəticəsi yalnız tikilən obyektlərin və görülən işlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas meyarlardan biri də insanların həmin ərazidə yaşamaqdan nə dərəcədə məmnun olması, xidmətlərdən istifadə imkanları və sosial ehtiyaclarının nə qədər qarşılanmasıdır.

İsveçrə təcrübəsində isə qərarların vətəndaşa yaxınlığı diqqəti cəlb edən əsas məqamdır.
Bələdiyyələrin gücləndirilməsi haqqında danışarkən İsveçrə modelini də nəzərdən keçirmək vacibdir.

İsveçrə federativ dövlət quruluşuna malikdir. Burada kantonların və bələdiyyələrin səlahiyyətləri ölkənin hüquqi sistemi daxilində müəyyənləşdirilir. Bələdiyyələrin müstəqillik səviyyəsi kantondan-kantona dəyişsə də, yerli məsələlərin həllində onların rolu mühümdür.

OECD-nin desentralizasiya üzrə araşdırmasında İsveçrənin yerli və regional səviyyələrdə yüksək maliyyə müstəqilliyinə malik ölkələrdən biri olduğu, bələdiyyələrin maliyyə və təşkilati məsələlərdə muxtariyyətindən istifadə etdiyi vurğulanır. Bununla yanaşı, onların siyasət müəyyənləşdirmə imkanları bütün sahələrdə eyni dərəcədə geniş deyil.

İsveçrə təcrübəsinin mühüm tərəfi yerli özünüidarəetmənin ölkənin ümumi dövlət quruluşu ilə əlaqəli olmasıdır. Buna görə də onun mexanizmlərini Azərbaycanın hüquqi və inzibati sistemindən ayrı şəkildə qiymətləndirmək olmaz.

Bununla belə, müəyyən prinsiplər Azərbaycan üçün də əhəmiyyətli ola bilər: yerli məsələlərdə qərarvermənin vətəndaşa yaxınlaşdırılması, bələdiyyələrin öz maliyyə imkanlarını inkişaf etdirməsi, ictimai müzakirələrin genişləndirilməsi və yerli qərarların nəticələrinə görə məsuliyyətin artırılması.

Təsəvvür edək ki, bir qəsəbədə sakinlər yeni parkın salınmasını, digər ərazidə isə uşaqlar üçün təhlükəsiz oyun meydançasının yaradılmasını vacib hesab edirlər. Məhdud maliyyə imkanları şəraitində hansı layihənin əvvəlcə həyata keçirilməli olduğunu müəyyənləşdirmək üçün sakinlərin iştirakı ilə müzakirələr təşkil etmək mümkündür.

Belə bir yanaşma hər bir vətəndaşın istəyinin mütləq həyata keçiriləcəyi demək deyil. Ancaq qərarların əsaslandırılması, prioritetlərin açıq müzakirəsi və xərclərin ictimaiyyətə izah edilməsi yerli idarəetməyə etimadın formalaşmasına kömək edə bilər.


Yeganə Qəhrəmanova

ADPU-nun dosenti,
ATXQ İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA TV-nin direktoru