İlahiyyatçı-jurnalist Sənan Qasımov

Avropanın hansı ölkəsində yaşamağımdan, doğma torpaqdan nə qədər uzaqda olmağımdan asılı olmayaraq, Azərbaycan mənim üçün heç vaxt sadəcə xəritədə göstərilən bir coğrafiya olmayıb. Vətən insanın yaddaşı, mənəvi dayağı, kimliyi və gələcəyə baxışıdır. İnsan bəzən doğulduğu torpaqdan minlərlə kilometr uzaqda yaşaya bilər, lakin onun ürəyini Vətənə bağlayan tellər nə məsafə ilə qırılır, nə də zaman keçdikcə əhəmiyyətini itirir. Mənim dövlətimə münasibətim də məhz bu bağlılığın üzərində qurulub: Azərbaycan mənim üçün qorunmalı bir suverenlik, yaşadılmalı bir milli kimlik və gələcək nəsillərə əmanət edilən müqəddəs məsuliyyətdir.

Sosial şəbəkələrdə Azərbaycana qarşı yayılan məlumatları, dini mövzular ətrafında yaradılan mübahisələri və ictimai rəyi müəyyən istiqamətə yönəltməyə hesablanmış paylaşımları izləyərkən bir məsələni xüsusilə vacib sayıram: emosiyaya qapılmadan, lakin milli maraqlara münasibətdə prinsipial mövqedən çıxış edərək həqiqətlə manipulyasiyanı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Çünki müasir dövrdə informasiya yalnız xəbər ötürmək vasitəsi deyil, həm də siyasi təsir, ictimai rəyin formalaşdırılması və cəmiyyət daxilində qarşıdurma yaradılması üçün istifadə oluna bilən ciddi bir vasitədir.

Azərbaycanın güclənməsini, müstəqil qərarlar qəbul etməsini, iqtisadi imkanlarını genişləndirməsini və beynəlxalq münasibətlər sistemində öz mövqeyini möhkəmləndirməsini həzm edə bilməyən hər hansı siyasi dairənin mövcudluğu ehtimalını nəzərdən kənarda qoymaq olmaz. Lakin peşəkar yanaşma bizdən tələb edir ki, ittihamları ümumi şüarlara deyil, konkret faktlara, mənbələrə və müşahidə olunan davranışlara əsaslandıraq. İranın və ya Avropanın siyasi mühitində Azərbaycana qarşı tənqidi mövqe sərgiləyən bütün şəxsləri eyni kateqoriyaya aid etmək düzgün olmaz. Bununla belə, dini həssaslıqlardan istifadə edərək Azərbaycan cəmiyyətində inamsızlıq yaratmağa, insanları bir-birinə qarşı qoymağa və dövlətlə vətəndaş arasında süni uçurum formalaşdırmağa çalışan hər hansı fəaliyyət varsa, belə yanaşmaya münasibətimiz qəti və prinsipial olmalıdır.

Mənim etirazım tənqidə deyil, qərəzli yanaşmaya; fərqli fikrə deyil, faktların təhrif edilməsinə; dini müzakirəyə deyil, dinin siyasi təzyiq vasitəsinə çevrilməsinədir. Çünki sağlam cəmiyyət suallardan qorxmur, əsaslandırılmış tənqidi düşmənçilik kimi qəbul etmir. Ancaq heç bir tənqid adı altında ölkənin suverenliyinə qarşı hörmətsizliyə, cəmiyyətdə dini zəmində qarşıdurmanın qızışdırılmasına və ictimai etimadın məqsədli şəkildə sarsıdılmasına da laqeyd yanaşmaq olmaz.

Qarabağ həqiqətləri bu müzakirədə xüsusi yer tutur. Otuz ilə yaxın davam etmiş işğal dövründə Azərbaycan xalqı yalnız torpaqlarını deyil, yaşayış məntəqələrini, mədəni irsini və dini abidələrini də itkilərə məruz qalmış vəziyyətdə görüb. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə məscidlərin dağıdılması, dini abidələrin təhqir olunması və bəzi ibadət məkanlarının təyinatına zidd şəkildə istifadə edilməsi ilə bağlı sənədləşdirilmiş faktlar Azərbaycan cəmiyyətinin yaddaşında dərin iz buraxıb. Bu həqiqətlər dini və siyasi mövqeyindən asılı olmayaraq, vicdan sahibi olan hər kəsi düşündürməlidir.

Məhz buna görə dini dəyərlərin müdafiəsini öz siyasi mövqeyinin əsas arqumentinə çevirən şəxslərdən prinsipiallıq gözləmək təbiidir. Əgər insan məscidə, müqəddəs kitaba və ibadət hüququna hörməti əsas meyar hesab edirsə, bu meyarı yalnız öz siyasi maraqlarına uyğun gələn hadisələr zamanı deyil, hər bir halda tətbiq etməlidir. Qarabağdakı dini-mədəni irsə vurulmuş zərər qarşısında susanların bu gün din mövzusunu Azərbaycana təzyiq vasitəsi kimi təqdim etməsi ciddi suallar doğurur. Burada əsas məsələ kiminsə hansı millətə və ya ölkəyə mənsub olması deyil, nümayiş etdirdiyi mövqenin nə dərəcədə ardıcıl, ədalətli və səmimi olmasıdır.

İlahiyyatçı kimi hesab edirəm ki, dini dəyərlərin siyasi mübahisələrə cəlb olunması xüsusi məsuliyyət tələb edir. İslam yalnız ibadətlərin icrasından ibarət deyil; o, həm də ədalət, əmanətə sədaqət, insan ləyaqətinin qorunması, fitnədən uzaq durmaq və haqq qarşısında məsuliyyət daşımaq kimi mənəvi prinsipləri ehtiva edir. Bu prinsipləri başqalarından tələb edən şəxs ilk növbədə öz sözündə və əməlində onlara sadiq qalmalıdır. Dini terminlərdən istifadə etməklə insanları qızışdırmaq, sübutsuz ittihamları həqiqət kimi yaymaq və cəmiyyət daxilində düşmənçilik yaratmaq dini məsuliyyətlə uzlaşmır.

Vətəni sevmək də mənəvi məsuliyyətin mühüm ifadələrindən biridir. Dövlətə hörmət, qanunlara riayət, ictimai asayişin qorunması və ölkənin gələcəyi üçün çalışmaq dini mənsubiyyətdən asılı olmayaraq hər bir vətəndaşın üzərinə düşən vəzifələrdəndir. Bununla yanaşı, dövlətə sədaqət insanın vicdanını, düşünmək qabiliyyətini və əsaslandırılmış suallar vermək hüququnu itirməsi demək deyil. Əsl vətəndaş məsuliyyəti dövlətin güclənməsini istəməklə yanaşı, cəmiyyətin sağlamlığına, təhsilin keyfiyyətinə, ədalətin qorunmasına və ictimai etimadın möhkəmlənməsinə də töhfə verməkdir.

Azərbaycanda dini həyatla bağlı məsələlər müzakirə edilərkən də məhz bu ölçülər əsas götürülməlidir. Ölkədə dini azadlıqlar, ibadət imkanları, dini geyimlə bağlı qaydalar və təhsil müəssisələrində tətbiq olunan tələblər barədə fikir yürüdən hər kəs konkret hüquqi normalara və faktlara istinad etməlidir. Hər hansı qadağanın mövcudluğunu və ya yoxluğunu yalnız şüarlarla müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Ayrı-ayrı hüquqi tələbləri ümumiləşdirərək dini həyatın bütövlükdə təzyiq altında olduğunu iddia etmək nə obyektiv təhlildir, nə də cəmiyyətə fayda verir. Eyni zamanda, real narahatlıqlar varsa, onları da dinləmək, hüquqi çərçivədə araşdırmaq və aydın izah etmək lazımdır.

Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin, Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin, din xadimlərinin və ilahiyyatçıların fəaliyyəti də emosional ittihamlarla deyil, gördükləri işin mahiyyəti, ictimai məsuliyyətləri və konkret mövqeləri əsasında qiymətləndirilməlidir. Dini qurumların üzərinə düşən vəzifələrdən biri dini maarifləndirməni gücləndirmək, yanlış məlumatların qarşısını elmi və hüquqi əsaslarla almaq, cəmiyyətdə dini savadlılığı artırmaqdır. Bu sahədə daha çox izahata, açıq ünsiyyətə və əsaslandırılmış mövqeyə ehtiyac yarandıqda, həmin ehtiyacı düşmənçilik çağırışına çevirmək əvəzinə, konstruktiv müzakirə aparmaq daha doğrudur.

Məktəb və müəllim məsələsi də bu baxımdan xüsusi həssaslıq daşıyır. Təhsil müəssisələri uşaqların bilik qazandığı, dünyagörüşünün formalaşdığı və gələcək həyatına hazırlandığı məkanlardır. Məktəbdə tətbiq olunan hər hansı qayda müzakirə edilirsə, müzakirənin mərkəzində uşağın təhsil hüququ, müəllimin peşəkar fəaliyyəti, qanunvericiliyin tələbləri və qarşılıqlı hörmət dayanmalıdır. Müəllimi, valideyni, şagirdi və din xadimini bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə, onları ümumi məqsəd ətrafında birləşdirən yanaşmaya ehtiyac var. Heç bir siyasi qüvvənin və ya kənar təsir mərkəzinin cəmiyyətin bu həssas sahəsindən qarşıdurma yaratmaq üçün istifadə etməsinə imkan verilməməlidir.

Azərbaycanın bugünkü mövqeyini dəyərləndirərkən dövlətçilik tariximizin mühüm mərhələlərini, xalqımızın mübarizəsini və əldə edilmiş nailiyyətləri də unutmamalıyıq. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ölkənin müasir tarixində mühüm hadisədir. Bu nəticənin arxasında Azərbaycan əsgərinin fədakarlığı, şəhidlərimizin canı, qazilərimizin mübarizəsi, xalqın iradəsi və dövlətin uzunmüddətli siyasəti dayanır. Belə bir tarixi gerçəklikdən danışarkən nə emosional şişirtməyə, nə də əldə edilmiş nailiyyətləri kiçiltməyə ehtiyac var. Faktların özü kifayət qədər güclüdür.

Dövlətimizin beynəlxalq aləmdə öz mövqeyini müdafiə etməsi, iqtisadi potensialını artırması və müstəqil siyasət yürütməsi bizim üçün əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, hər bir nailiyyətin davamlılığı yalnız siyasi iradə ilə deyil, iqtisadi dayanıqlılıq, hüquqi institutların etibarlılığı, təhsilin inkişafı, sosial rifah və vətəndaşların dövlətə inamı ilə də bağlıdır. Güclü dövlət anlayışı yalnız sərhədlərin qorunması və beynəlxalq müstəvidə söz sahibi olmaqla məhdudlaşmır; o, həm də vətəndaşının özünü təhlükəsiz hiss etdiyi, hüquqlarını bildiyi, əməyinin qiymətləndirildiyi və gələcəyə ümidlə baxdığı dövlətdir.

Mən Azərbaycan dövlətinin güclənməsini istəyirəm. İstəyirəm ki, ölkəmizin iqtisadi imkanları daha da genişlənsin, gənclərimiz keyfiyyətli təhsil alsın, milli-mənəvi dəyərlərimiz qorunsun, məscidlərimiz və ziyarətgahlarımız ehtiramla yaşadılsın, insanlar dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq qarşılıqlı hörmət şəraitində yaşasınlar. İstəyirəm ki, Azərbaycan beynəlxalq münasibətlərdə öz maraqlarını qətiyyətlə müdafiə etsin, heç bir kənar qüvvə ölkəmizin daxili məsələlərinə siyasi təzyiq vasitəsilə istiqamət verməyə çalışmasın. Bu istəklər bir-birinə zidd deyil; əksinə, sağlam dövlətçiliyin və yetkin cəmiyyətin bir-birini tamamlayan istiqamətləridir.

Ancaq bütün bunların qorunması üçün cəmiyyətin informasiya məsuliyyəti də yüksək olmalıdır. Sosial şəbəkədə yayılan hər məlumatı həqiqət kimi qəbul etmək, emosional çağırışlara dərhal reaksiya vermək və mənbəyi məlum olmayan iddiaları paylaşmaq ictimai düşüncəni zəiflədir. İnsan öz dövlətini sevirsə, dövlətinə qarşı yönəlmiş əsassız ittihamları faktlarla təkzib etməyi bacarmalıdır. Bunun üçün isə məlumatlı olmaq, hüquqi və tarixi biliklərə yiyələnmək, hadisələrə birtərəfli deyil, əsaslandırılmış yanaşmaq vacibdir. Vətənpərvərlik yalnız sərt söz demək deyil; həqiqəti qorumaq, məsuliyyətlə danışmaq və cəmiyyətin birliyinə xidmət etməkdir.

Azərbaycan xalqının birliyini qorumaq da hər birimizin mənəvi və vətəndaşlıq borcudur. Bu birlik süni şəkildə yaradılmış şüarlardan deyil, ortaq tarixdən, dövlətə bağlılıqdan, qarşılıqlı etimaddan və ümumi gələcəyə inamdan güc almalıdır. Hakimiyyət nümayəndələri, ziyalılar, din xadimləri, müəllimlər, jurnalistlər və sadə vətəndaşlar fərqli mövqelərə malik ola bilərlər. Lakin ölkənin müstəqilliyinin, suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və ictimai sabitliyinin qorunması məsələsində məsuliyyətli davranmaq hamımız üçün əhəmiyyət daşıyır.

Mənim üçün Azərbaycan sevgisi nə kiməsə kor-koranə düşmənçilik bəsləməkdir, nə də kənardan gələn hər sözə şübhəsiz inanmaq. Mənim üçün Vətən sevgisi doğma torpağın haqqını müdafiə etmək, onun tarixinə sahib çıxmaq, dini və milli dəyərlərini qorumaq, dövlətinin müstəqilliyini hər şeydən üstün tutmaq və gələcəyinin daha yaxşı olması üçün düşünməkdir. Dövlətimizə qarşı qərəzli kampaniyalar aparılırsa, onlara qarşı mövqeyimiz aydın olmalıdır. Lakin bu mövqe faktlara, hüquqa, milli maraqlara və mənəvi məsuliyyətə söykənməlidir.

Mən Azərbaycanı sevirəm. Bu sevgi məsafədən asılı deyil, siyasi konyunkturaya bağlı deyil və gündəlik hadisələrin təsiri ilə dəyişən hiss də deyil. Mənim üçün dövlət öz xalqının iradəsinin, tarixi yaddaşının və gələcək arzularının daşıyıcısıdır. Dövlətin güclü olması xalqın güvənini artırmalı, xalqın savadı və birliyi isə dövlətin dayaqlarını möhkəmləndirməlidir. Bir-birini tamamlayan bu münasibət Azərbaycanın sabahı üçün ən mühüm təminatlardan biridir.

Vətənə sədaqət sözlə başlayıb sözdə bitməməlidir. O, düşüncədə, davranışda, məsuliyyətli mövqedə və həqiqətə bağlılıqda özünü göstərməlidir. Biz öz dövlətimizi qorumağı, öz tariximizi düzgün anlatmağı, dini dəyərlərimizi siyasi manipulyasiyalardan uzaq tutmağı və cəmiyyətimizin birliyini möhkəmləndirməyi bacarmalıyıq. Çünki Azərbaycanın gələcəyi yalnız bu gün qazandığı uğurlarla deyil, həmin uğurları hansı mənəvi, iqtisadi və ictimai əsaslar üzərində davam etdirməsi ilə müəyyənləşəcək.

Mənim mövqeyim budur: Azərbaycan bizim dövlətimizdir, onun suverenliyi bizim ortaq məsuliyyətimizdir, Vətənə bağlılıq isə hər birimizin öz əməli ilə təsdiqləməli olduğu mənəvi seçimdir. Bu məsuliyyəti nə coğrafi məsafə azalda bilər, nə də kənardan yönələn informasiya təzyiqləri aradan qaldıra bilər.