Dünyanın dəyişmə sürəti bəzən bizi heyrətləndirir. Bir neçə il əvvəl saatlarla axtardığımız məlumatı bu gün saniyələr içində əldə edirik. Telefonlar həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib, sosial şəbəkələr isə düşüncələrimizi, münasibətlərimizi və hətta danışıq tərzimizi dəyişir. Bu gün insan gün ərzində dostları ilə söhbətdən daha çox sosial mediada yazışa, müxtəlif platformalarda paylaşım edə, video izləyə bilər. Bütün bunlar həyatımızı asanlaşdırsa da, qarşısında mühüm bir sual dayanır: Sosial media dövründə ana dilimizi necə qoruyaq?

Dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil. Dil xalqın yaddaşı, tarixi, dünyagörüşü və milli kimliyidir. Bir xalqın əsrlər boyu yaratdığı sözlər, ifadələr, atalar sözləri və ədəbi nümunələr onun mənəvi sərvətidir. Azərbaycan dili də xalqımızın tarixini, düşüncəsini və ruhunu özündə yaşadan böyük bir xəzinədir. Bu xəzinənin qorunması isə yalnız dilçilərin, müəllimlərin və yazıçıların deyil, hər birimizin üzərinə düşən məsuliyyətdir. Axı dilin qoruyucusu xalqdır.

Bu gün sosial media ana dilimizin inkişafı üçün həm böyük imkanlar yaradır, həm də müəyyən təhlükələr meydana çıxarır. Əvvəllər bir sözün və ya ifadənin geniş yayılması üçün onun qəzetdə, kitabda, radio və televiziyada işlənməsi lazım gəlirdi. İndi isə bir istifadəçinin paylaşımı minlərlə, hətta milyonlarla insana çata bilir. Deməli, sosial media dili qorumaq üçün güclü vasitəyə çevrilə bilər. Əsas məsələ bu vasitədən necə istifadə etməyimizdir.

Təəssüf ki, sosial şəbəkələrdə Azərbaycan dilinin düzgün yazılış qaydalarına hər zaman diqqət yetirilmir. Bəzən sözlər qısaldılır, hərflər ixtisar olunur, cümlələr başqa dillərin quruluşuna uyğunlaşdırılır. Xüsusilə gündəlik yazışmalarda “tez yazmaq” məqsədilə sözlərin formasının dəyişdirilməsinə tez-tez rast gəlirik. Bəzi insanlar isə xarici sözlərdən istifadə etməyi müasirliyin göstəricisi hesab edirlər. Halbuki müasir olmaq öz dilindən uzaqlaşmaq demək deyil.

Əlbəttə, başqa dillərdən sözlərin dilimizə daxil olması tamamilə yeni hadisə deyil. Dillər tarix boyu bir-birindən söz alıb və bir-birinə təsir göstərib. Azərbaycan dilində də müxtəlif dövrlərdə başqa dillərdən keçmiş çoxsaylı sözlər var. Problem xarici söz işlətməkdə deyil, öz dilimizdə qarşılığı olan sözləri düşünmədən başqa dillərin sözləri ilə əvəz etməkdədir. Əgər “görüş” deyə bildiyimiz halda daim başqa bir ifadəyə üstünlük veririksə, yaxud dilimizdə qarşılığı olan sözü yalnız “daha müasir səslənir” deyə başqa dil vahidi ilə əvəz ediriksə, zaman keçdikcə öz söz ehtiyatımızı arxa plana keçirə bilərik.

Bəs nə etməliyik?

İlk növbədə, ana dilində keyfiyyətli və maraqlı məzmun yaratmalıyıq. Sosial mediada Azərbaycan dilində yaxşı yazılmış məqalələrə, maraqlı videolara, maarifləndirici səhifələrə, podkastlara və yaradıcı paylaşımlara ehtiyac böyükdür. Gənclər ana dilində hazırlanmış məzmunu nə qədər çox izləsə, paylaşsa və dəstəkləsə, belə məzmunun sayı da bir o qədər artacaq.

Bu gün bir gəncin sosial şəbəkədə yazdığı status, çəkdiyi video və ya hazırladığı bloq yazısı yüzlərlə insanın qarşısına çıxa bilər. Deməli, hər birimiz müəyyən mənada dilin təbliğatçısıyıq. Paylaşdığımız hər bir cümlə, seçdiyimiz hər bir söz başqalarına nümunə ola bilər. Buna görə də sosial mediada Azərbaycan dilində yazarkən orfoqrafiyaya və üsluba diqqət yetirmək kiçik məsələ deyil. Əksinə, bu, dilimizə olan hörmətimizin göstəricisidir.

Ana dilini qorumağın başqa bir mühüm yolu isə mütaliədir. Kitab oxumayan insanın söz ehtiyatı zamanla məhdudlaşa bilər. Müasir texnologiyalardan istifadə etməklə yanaşı, klassik və müasir Azərbaycan ədəbiyyatını oxumaq, yaxşı yazılmış əsərlərlə tanış olmaq vacibdir. Çünki dilin zənginliyini ən yaxşı şəkildə ədəbiyyat yaşadır. Bəzən bir romanın, bir şeirin və ya bir hekayənin bizə öyrətdiyi bir neçə yeni söz gündəlik danışığımızı belə dəyişə bilər.

Sosial media ilə kitab arasında seçim etmək məcburiyyətində də deyilik. Əksinə, onları bir-birinə yaxınlaşdırmaq mümkündür. Elektron kitablar, audiokitablar, ədəbi platformalar, onlayn lüğətlər və maarifləndirici səhifələr mütaliəni daha əlçatan edir. Gənclərin dilə marağını artırmaq üçün klassik əsərləri müasir formatlarda təqdim etmək, yazıçı və şairlərin yaradıcılığı haqqında qısa videolar hazırlamaq, Azərbaycan dilində maraqlı intellektual layihələr yaratmaq çox faydalı ola bilər.

Burada ailənin və məktəbin də rolu böyükdür. Uşaq ana dilinə münasibəti ilk növbədə ailədə formalaşdırır. Evdə kitaba, düzgün danışığa və səlis nitqə diqqət yetirilirsə, bu vərdiş uşağın gələcək həyatında da özünü göstərir. Məktəb isə bu vərdişləri daha da inkişaf etdirir. Dil dərsləri yalnız qaydaların əzbərlədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Şagird dilin gözəlliyini hiss etməli, onunla yaradıcı şəkildə işləməli, esse yazmalı, müzakirələrdə iştirak etməli, çıxışlar etməli və sosial mediada düzgün məzmun hazırlamağı öyrənməlidir.

Texnologiyanın inkişafı da ana dilimiz üçün yeni imkanlar açır. Süni intellekt, elektron lüğətlər, nitqin tanınması sistemləri və müxtəlif rəqəmsal platformalar Azərbaycan dilinin texnologiyada daha geniş istifadəsinə şərait yarada bilər. Lakin bunun üçün həmin texnologiyalarda Azərbaycan dilində keyfiyyətli məlumatların, mətnlərin və resursların sayı artmalıdır. Bu sahədə hər birimizin yaratdığı düzgün Azərbaycan dilli məzmun belə müəyyən töhfədir.

Ən vacibi isə dilə yalnız “qorunmalı bir miras” kimi baxmamaqdır. Dil həm də yaşayan və inkişaf edən bir varlıqdır. Onu qorumaq o demək deyil ki, dilimiz dəyişməsin və yeni sözlər qəbul etməsin. Əksinə, dil zamanın tələblərinə uyğun inkişaf etməlidir. Yeni texnologiyalar, elm, iqtisadiyyat və mədəniyyət yeni anlayışlar meydana gətirir. Əsas məsələ bu yenilikləri ana dilimizin imkanları ilə ifadə etməyi bacarmaqdır.

Bu gün hər birimizin qarşısında seçim var. Sosial mediada paylaşım edərkən dilimizə diqqət göstərə bilərik. Xarici dildə olan bir anlayışın Azərbaycan dilində qarşılığını axtara bilərik. Uşaqlara kitab oxumağı sevdirə bilərik. Azərbaycan dilində hazırlanmış keyfiyyətli məzmunu dəstəkləyə bilərik. Səhv yazılmış bir sözü lağ obyektinə çevirmək əvəzinə, düzgün formasını göstərməklə faydalı ola bilərik. Çünki dil uğrunda mübarizə yalnız böyük tədbirlərdə və rəsmi çıxışlarda aparılmır. Bəzən bu mübarizə gündəlik yazdığımız bir cümlədən başlayır.

Unutmamalıyıq ki, sosial media yalnız əyləncə və ünsiyyət platforması deyil. O, həm də dilimizin gələcəyini formalaşdıran böyük bir məkandır. Bu məkanda hansı sözlərin işlənəcəyinə, hansı ifadələrin yayılacağına və gələcək nəsillərin Azərbaycan dilini necə görəcəyinə bu gün bizim davranışlarımız təsir edir.

Ana dilini qorumaq keçmişə bağlı qalmaq deyil, gələcəyə sahib çıxmaqdır. Dilimizi yaşatmaq üçün onu yalnız sevmək kifayət deyil; düzgün danışmalı, düzgün yazmalı, oxumalı, yaratmalı və paylaşmalıyıq. Çünki dilin gələcəyi yalnız lüğətlərdə və kitablarda deyil, bizim gündəlik həyatımızdadır.

Bəlkə də, sabah bir uşaq sosial mediada yazdığı ilk cümləni Azərbaycan dilində quracaq. Onun seçəcəyi sözlər isə bu gün bizim yaratdığımız dil mühitindən asılı olacaq. Elə buna görə də hər paylaşımımız, hər yazımız və hər sözümüz özümüzdən sonra gələnlərə bir mesajdır:

Ana dilimizi qorumaq istəyiriksə, onu yaşatmalıyıq. Yaşatmaq istəyiriksə, onu həyatımızın hər sahəsində — o cümlədən sosial mediada — sevə-sevə işlətməliyik. Çünki dilin əsl qoruyucusu xalqın özüdür.

Yeganə Qəhrəmanova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini