Azərbaycanda bələdiyyə sistemini inkişaf etdirmək üçün bu istiqamətdə xüsusi təcrübəsi olan Türkiyə, Danimarka, İsveç və İsveçrənin idarəetmə sistemlərinin təhlili xüsusi rol oynayır. Maraqlıdır, bir-birindən fərqlənən bu dörd ölkənin təcrübəsindən Azərbaycan üçün hansı nəticələr çıxarmaq olar?Onların bir-birindən fərqlənən hüquqi quruluşu, maliyyələşmə mexanizmləri, əhalinin yerli idarəetmədə iştirakı və bələdiyyələrə verilən səlahiyyətləri Azərbaycan şəraitinə necə uyğunlaşdırıla bilər?

Sözsüz ki, bu suallara cavab vermək üçün təhlillər apardıqda, həmin dövlətlərin təcrübələrini müqayisə etdikdə ölkəmiz üçün əhəmiyyətli olan bir neçə ümumi istiqamət müəyyənləşir.

Türkiyə nümunəsi bələdiyyələrin gəlir mənbələrinin genişləndirilməsi və maliyyə imkanları ilə funksiyaları arasında tarazlığın qurulması baxımından maraqlıdır.

Danimarka nümunəsi yerli məsuliyyətin və maliyyə qərarvermə imkanlarının aydın qaydalarla əlaqələndirilməsinin əhəmiyyətini göstərir.

İsveç təcrübəsi yerli özünüidarəetmənin sosial xidmətlər və insanların gündəlik rifahı ilə əlaqəsini ön plana çıxarır.

İsveçrə modeli isə yerli maliyyə və təşkilati muxtariyyətin, eləcə də vətəndaşların yerli qərarlarda iştirakının əhəmiyyətini anlamağa kömək edir.

Təbii ki, bu nümunələrin heç biri Azərbaycana dəyişdirilmədən köçürülə bilməz. Ancaq onların ayrı-ayrı elementlərini öyrənmək və ölkəmizin şəraitinə uyğunlaşdırmaq yerli özünüidarəetmə islahatlarının hazırlanmasında faydalı ola bilər.

Fikrimizcə, birinci addım: bələdiyyənin maliyyə imkanlarını artırmaq olmalıdır. Yəni
Azərbaycanda bələdiyyələrin gücləndirilməsi üçün, ilk növbədə, onların dayanıqlı gəlir bazasının formalaşdırılması məsələsinə diqqət yetirilməlidir.

Bələdiyyə yalnız məhdud gəlirlərlə geniş yerli inkişaf layihələrini maliyyələşdirə bilməz. Bu baxımdan torpaq və əmlak uçotunun təkmilləşdirilməsi, yerli vergilərin toplanmasının səmərəliliyinin artırılması, bələdiyyə mülkiyyətinin şəffaf idarə edilməsi və qanunvericiliklə mümkün olan digər gəlir mənbələrinin inkişafı vacibdir.

Lakin maliyyə müstəqilliyi dedikdə yalnız yeni gəlir əldə etmək nəzərdə tutulmamalıdır. Bələdiyyənin xərclərinin necə planlaşdırılması və idarə olunması da eyni dərəcədə əhəmiyyətlidir.

Hər bir bələdiyyənin illik büdcəsi, gəlirlərin hansı mənbələrdən əldə edildiyi və hansı istiqamətlərə xərcləndiyi açıq göstərilsə, ictimai nəzarətin imkanları genişlənər.

Məsələn, bələdiyyə illik büdcəsində abadlıq, ətraf mühit, sosial dəstək və yerli infrastruktur üçün nəzərdə tutulan vəsaitləri ayrıca göstərərək hər bir istiqamət üzrə görülən işlər barədə hesabat təqdim edə bilər.

Belə bir sistem sakinlərə yalnız bələdiyyənin nə qədər vəsait topladığını deyil, həmin vəsaitin onların həyatında hansı dəyişikliklər yaratdığını da görmək imkanı verər.

İkinci addım: səlahiyyətləri dəqiqləşdirmək və məsuliyyəti artırmaq.
Aydındırdır ki, bələdiyyənin maliyyə imkanlarının genişləndirilməsi vacib olsa da, bu qurumun hansı işlərə cavabdeh olduğu və həmin işləri hansı hüquqi çərçivədə həyata keçirə biləcəyi dəqiq müəyyənləşdirilməlidir.

Bu istiqamətdə, ilk növbədə, dövlət qurumları ilə bələdiyyələr arasında vəzifə bölgüsü aydınlaşdırılmalıdır. Bələdiyyələrin səlahiyyətinə aid məsələlər üzrə qərar qəbul etmək imkanları təmin edilməli, digər qurumların məsuliyyətinə daxil olan sahələrdə isə əməkdaşlıq mexanizmləri yaradılmalıdır.

Məsələn, yerli abadlıq layihəsinin icrası üçün bələdiyyənin hansı qərarları müstəqil qəbul edə biləcəyi, hansı hallarda digər qurumlarla razılaşdırma aparılmalı olduğu və maliyyələşmənin necə həyata keçiriləcəyi əvvəlcədən məlum olmalıdır.

Səlahiyyətlərin aydınlığı bürokratik maneələrin azalmasına, məsuliyyətin konkretləşməsinə və vətəndaşların problemlə bağlı hansı quruma müraciət etməli olduqlarını bilməsinə kömək edə bilər.

Bununla yanaşı, bələdiyyələrin fəaliyyətinə nəzarət yalnız sənədlərin yoxlanılması ilə məhdudlaşmamalıdır. Xərclərin qanuniliyindən əlavə, həyata keçirilən layihələrin nəticələri və ayrılmış vəsaitin səmərəliliyi də qiymətləndirilməlidir.

Üçüncü addım yerli inkişafı büdcə sənədindən real layihəyə çevirməkdir.
Bələdiyyələrin gücləndirilməsi onların yalnız inzibati funksiyalarını deyil, yerli iqtisadi inkişafda iştirak imkanlarını da əhatə etməlidir.

Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində turizm, kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq, yerli məhsulların istehsalı və xidmət sahələri üzrə fərqli potensial mövcuddur. Bələdiyyələr öz qanuni səlahiyyətləri daxilində yerli sahibkarlarla əməkdaşlıq edərək bu potensialın üzə çıxarılmasına töhfə verə bilərlər.

Məsələn, turizm imkanları olan bir ərazidə yerli istehsalçıların tanıdılması, ictimai məkanların abadlaşdırılması, turistlər üçün məlumatlandırma imkanlarının yaradılması və yerli tədbirlərin təşkili istiqamətində təşəbbüslər həyata keçirilə bilər.

Kənd yerlərində isə yerli istehsalçıların bazarlara çıxışını asanlaşdıran tədbirlər, kiçik yarmarkalar və qanunvericiliyin imkan verdiyi digər əməkdaşlıq layihələri nəzərdən keçirilə bilər.

Burada bələdiyyənin vəzifəsi sahibkarın yerinə biznes qurmaq deyil. Onun rolu yerli inkişaf üçün əlverişli şəraitin yaradılmasına, tərəfdaşların bir araya gətirilməsinə və ictimai marağa xidmət edən təşəbbüslərin dəstəklənməsinə töhfə verməkdir.

Belə layihələr həyata keçirilərkən şəffaflıq, bərabər imkanlar və rəqabət prinsipləri qorunmalıdır.

Dördüncü addım: peşəkar bələdiyyə idarəçiliyinə keçməkdir..
Güclü bələdiyyə yalnız maliyyə resurslarına malik olan bələdiyyə deyil. Həmin resursları düzgün idarə etməyi bacaran peşəkar komandaya da ehtiyac var.

Büdcənin hazırlanması, layihələrin planlaşdırılması, satınalmaların təşkili, əmlakın idarə edilməsi və vətəndaş müraciətlərinin cavablandırılması müəyyən bilik və bacarıqlar tələb edir.

Bu səbəbdən bələdiyyə üzvləri və əməkdaşları üçün mütəmadi təlimlərin təşkili, yerli idarəetmə sahəsində mütəxəssislərin hazırlanması və digər bələdiyyələrlə təcrübə mübadiləsinin genişləndirilməsi vacibdir.

Xüsusilə kiçik bələdiyyələr üçün ortaq xidmət mexanizmləri də faydalı ola bilər. Məsələn, bir neçə bələdiyyə müəyyən hüquqi, texniki və ya layihə hazırlığı xidmətlərindən birgə istifadə etməklə xərcləri azalda və peşəkar imkanlarını artıra bilər.

Belə əməkdaşlıq yerli müstəqilliyi aradan qaldırmadan məhdud resurslardan daha səmərəli istifadə etməyə şərait yarada bilər.

Beşinci addım: vətəndaşı bələdiyyənin tərəfdaşına çevirmək ola bilər.
Bələdiyyələrin inkişafı haqqında danışarkən bir həqiqəti unutmamalıyıq: yerli özünüidarəetmə yalnız idarə edənlərin fəaliyyəti ilə formalaşmır. Burada sakinlərin iştirakı da mühüm rol oynayır.

Vətəndaşların bələdiyyənin fəaliyyətindən xəbərdar olması, yerli problemləri bildirməsi, büdcə müzakirələrində iştirak etməsi və görülən işlərə münasibət bildirməsi idarəetmənin keyfiyyətinə təsir göstərə bilər.

Bunun üçün bələdiyyələrdə müntəzəm ictimai görüşlər təşkil etmək, büdcə layihələrini açıq müzakirəyə çıxarmaq, müraciətlərə cavab mexanizmlərini təkmilləşdirmək və rəqəmsal məlumatlandırma imkanlarından istifadə etmək mümkündür.

Məsələn, müəyyən bir ərazidə sakinlərə kiçik yerli layihələr üzrə prioritetləri seçmək imkanı verən ictimai büdcə mexanizmi sınaqdan keçirilə bilər. Bu zaman iştirak üçün ayrılan vəsait, seçim qaydaları, layihələrin qiymətləndirilməsi və icra nəticələri əvvəlcədən açıq elan edilməlidir.

Belə mexanizmlər bələdiyyə ilə vətəndaş arasında qarşılıqlı əlaqəni gücləndirə bilər. İnsanlar yalnız problem bildirən tərəf deyil, yerli inkişafın istiqamətinin müəyyənləşdirilməsində iştirak edən tərəfdaşlara çevrilərlər.

Yeganə Qəhrəmanova

ADPU-nun dosenti,
ATXQ İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA TV-nin direktoru