Bu gün dünyanı dəyişən ən böyük qüvvələrdən biri nə siyasət, nə də texnologiyadır. Ən böyük dəyişiklik bəzən bir insanın verdiyi kiçik qərardan başlayır. Plastik butulkadan imtina etmək, ictimai nəqliyyatdan istifadə etmək, ağac əkmək, suya qənaət etmək, tullantını çeşidləmək və ya sadəcə başqasına nümunə olmaq... İlk baxışda bunların heç biri dünyanı xilas edəcək qədər böyük görünmür. Amma milyonlarla insan eyni kiçik addımı atanda həmin addım artıq şəxsi seçim deyil, sosial dəyişiklikdir. Məhz burada sosial medianın rolu ortaya çıxır.

Telefon ekranında hər gün yüzlərlə paylaşım görürük. Kiminsə səyahəti, digərinin yeni aldığı əşya, başqa birinin gündəlik həyatı... Bəs niyə bu ekran yalnız istehlakı deyil, məsuliyyəti də təbliğ etməsin? Niyə sosial media insanları daha çox almağa deyil, daha az israf etməyə həvəsləndirməsin? Niyə “trend” yalnız geyim, musiqi və əyləncə ilə bağlı olsun? Bəlkə də növbəti böyük trend yaşıl həyat tərzi olmalıdır.

Bir insan, bir qərar
Ekoloji problemlər haqqında danışanda çox vaxt rəqəmlərdən, qlobal istiləşmədən, meşələrin azalmasından və okeanların çirklənməsindən söz açılır. Bunlar vacibdir. Lakin böyük rəqəmlər bəzən insanı problemdən uzaqlaşdırır. “Planetin temperaturu yüksəlir” cümləsi ilə “Mən bu gün plastik butulka almayacağam” cümləsi arasında böyük psixoloji fərq var.

Birinci cümlə qlobal problemdir. İkincisi isə şəxsi məsuliyyətdir. Dəyişiklik də məhz ikinci cümlədən başlayır.

Təsəvvür edək ki, bir tələbə hər gün universitetə avtomobillə gedir. Bir gün qərar verir ki, həftənin iki günü ictimai nəqliyyatdan istifadə etsin. Bu, təkbaşına kiçik addımdır. Lakin həmin tələbə öz təcrübəsini sosial mediada paylaşır. Dostları bunu görür, onlardan biri eyni şeyi sınayır. Daha sonra başqa biri velosiped sürməyə başlayır. Bir başqası avtomobildən daha az istifadə etməyə qərar verir.

Beləcə, bir insanın seçimi başqasının seçiminə çevrilir. Sosial medianın gücü də məhz bundadır: fərdi davranışı kollektiv davranışa çevirə bilir.

Bu gün bir paylaşım saniyələr ərzində yüzlərlə, minlərlə insana çata bilər. Deməli, sosial media sadəcə informasiya platforması deyil. O, davranış formalaşdıran sosial məkandır. İnsanlar orada nəyi bəyənir, nəyi paylaşır və nəyi təkrarlayırsa, müəyyən mənada cəmiyyətin gələcək vərdişləri də həmin istiqamətdə formalaşır.

“Yaşıl” olmaq dəbdə ola bilərmi?
Uzun müddət ekologiya haqqında danışanda insanlarda müəyyən stereotiplər yaranıb. Yaşıl həyat tərzi sanki çox çətin, bahalı və gündəlik həyat üçün əlverişsiz bir seçim kimi qəbul edilib. Halbuki ekoloji düşüncə bahalı həyat tərzi deyil. Əksinə, çox vaxt daha sadə və daha qənaətcil yaşamaq deməkdir.

Özümüzlə parça çanta götürmək, birdəfəlik qabların istifadəsini azaltmaq, istifadə olunmayan işıqları söndürmək, suyu boş yerə axıtmamaq, paltarları ehtiyacdan artıq almamaq, köhnə əşyaları dərhal tullamaq əvəzinə yenidən istifadə etmək — bunların heç biri qeyri-adi qəhrəmanlıq tələb etmir. Sadəcə vərdişi dəyişmək lazımdır. Sosial media isə bu dəyişiklikləri görünən edə bilər. Məsələn, “7 gün plastik butulkasız” adlı bir çağırış düşünək. İnsanlar bir həftə ərzində birdəfəlik plastik butulkalardan istifadə etmir və hər gün öz təcrübələrini paylaşırlar. Başqa biri “Bir həftə avtomobilsiz” kampaniyasına qoşulur. Digəri “Hər gün bir ekoloji vərdiş” adlı video hazırlayır. Beləliklə, ekoloji məsuliyyət mühazirə mövzusundan çıxaraq gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir.

Əslində insanların çoxu nə etməli olduğunu bilir. Problem çox vaxt məlumatın çatışmazlığında deyil, motivasiyanın və davamlılığın azlığındadır.
İnsan başqasının etdiyini görəndə “Mən də bacararam”,-deyə düşünür. Bu, sosial medianın ən güclü tərəflərindən biridir.

Paylaşımın arxasında davranış dayanmalıdır
Lakin burada mühüm bir təhlükə də var: “yaşıl görünmək” ilə həqiqətən yaşıl yaşamaq eyni şey deyil.

Bu gün sosial mediada ekoloji mövzuda gözəl şəkil paylaşmaq çox asandır. Ağacın yanında dayanmaq, “Təbiəti qoruyaq” yazmaq, yaşıl rəngli dizayn hazırlamaq mümkündür. Amma paylaşım bitdikdən sonra gündəlik həyat əvvəlki kimi davam edirsə, həmin mesajın real təsiri nə qədərdir?

Ekologiya yalnız paylaşım deyil, davranışdır.

Əgər insan təbiəti qorumaqdan danışır, amma hər gün ehtiyacından artıq istehlak edirsə, ekoloji düşüncənin mahiyyəti itir. Əgər plastik tullantıların zərərindən danışırıqsa, özümüz plastik istifadəsini azaltmağa çalışmalıyıq. Əgər ağacların əhəmiyyətini vurğulayırıqsa, yaşıllıqların qorunmasına münasibətimiz də dəyişməlidir.

Sosial media bu baxımdan güzgüyə bənzəyir. O, bizim nə düşündüyümüzü yox, bəzən nə etdiyimizi göstərməlidir.

Ona görə də “1 insan + 1 dəyişiklik” ideyasının əsas məqsədi böyük vədlər vermək deyil. Əsas məqsəd hər kəsə özündən başlamağın mümkün olduğunu göstərməkdir.

Gənclər dəyişiklik yarada bilər
Xüsusilə gənclərin bu prosesdə rolu böyükdür. Çünki sosial media onların gündəlik həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Gənc bir insanın hazırladığı qısa video bəzən uzun bir maarifləndirici tədbirdən daha geniş auditoriyaya çata bilər.

Amma gənclərin yalnız izləyici deyil, yaradıcı olması vacibdir.

Ekoloji mövzuda maraqlı videolar hazırlamaq, tullantıların düzgün idarə olunmasını izah etmək, yerli ekoloji problemləri göstərmək, yaşıllıqların qorunması ilə bağlı kampaniyalar yaratmaq mümkündür. Ən əsası isə sosial medianı yalnız “mən nə aldım?” sualının cavabına deyil, “mən nəyi dəyişdim?” sualına da çevirməkdir.

Məsələn, bir gənc bir ay ərzində hər gün etdiyi ekoloji dəyişiklikləri paylaşa bilər. Birinci gün plastik torbadan imtina edir. İkinci gün suya qənaət edir. Üçüncü gün istifadə etmədiyi paltarları ehtiyacı olan insanlara verir. Dördüncü gün ictimai nəqliyyatdan istifadə edir. Bir müddət sonra onun səhifəsi sadəcə şəxsi bloq deyil, kiçik bir ekoloji platformaya çevrilir.

Bəlkə də həmin səhifəni izləyən yüz nəfərdən on nəfəri bu vərdişləri təkrarlayacaq. On nəfərdən biri isə daha böyük təşəbbüs yaradacaq. Dəyişiklik belə yayılır.

“Gələcəyin dünyası necə olacaq?” sualına çox fərqli cavablar vermək olar. Texnologiya inkişaf edəcək, süni intellekt həyatımızı dəyişəcək, şəhərlər daha müasir olacaq. Lakin bütün bunların heç bir mənası yoxdur, əgər yaşadığımız planet sağlam qalmasa.

Yaşıl gələcək yalnız dövlətlərin, şirkətlərin və beynəlxalq təşkilatların məsuliyyəti deyil. Əlbəttə, böyük ekoloji problemlərin həlli üçün ciddi dövlət siyasətinə, qanunlara və texnoloji yeniliklərə ehtiyac var. Amma cəmiyyətin gündəlik davranışları da bu prosesin mühüm hissəsidir. Çünki qanun insanı müəyyən qaydalara əməl etməyə məcbur edə bilər, lakin düşüncə tərzini dəyişmək üçün cəmiyyətin öz iradəsi lazımdır. Bu səbəbdən hər bir insan özünə sadə bir sual verə bilər: “Mən bu gün nəyi bir az daha yaxşı edə bilərəm?”

Cavab çox geniş olmaya bilər.

Bir plastik torba az.
Bir ağac çox.
Bir litr suya qənaət.
Bir dəfə ictimai nəqliyyat.
Bir dəfə tullantının çeşidlənməsi.
Bir dəfə başqasına nümunə olmaq.

Və bütün bunların üzərinə bir paylaşım.

Amma sadəcə paylaşım yox — arxasında real davranış olan paylaşım.

Deyilənlərdən gələcəyimiz nəticə budur: Dəyişiklik “mən”dən başlayır.
Ekoloji problemlər bizə çox böyük, bir insanın gücü isə kiçik görünə bilər. Lakin tarix göstərir ki, sosial dəyişikliklər həmişə böyük kütlələrin hazır vəziyyətdə meydana çıxması ilə başlamır. Çox vaxt əvvəlcə bir insan inanır, bir insan addım atır, bir insan başqasına nümunə olur.

Bu gün sosial media həmin “bir insan”ın səsini milyonlara çatdırmaq imkanına malikdir. Amma məsələ yalnız sosial medianın nə qədər güclü olması deyil. Məsələ bizim bu gücdən necə istifadə etməyimizdir.

Bəlkə də, növbəti paylaşımımız yeni bir məhsul haqqında deyil, yeni bir vərdiş haqqında olmalıdır. Bəlkə, “Mən bunu aldım” əvəzinə “Mən bunu dəyişdim” deməyin vaxtıdır. Çünki yaşıl gələcək hansısa uzaq tarixdə başlayacaq bir layihə deyil.

Yaşıl gələcək bu gün, bir insanın verdiyi bir qərarla başlayır.

1 insan + 1 dəyişiklik = daha yaxşı gələcəyə atılan ilk addım.


Yeganə Qəhrəmanova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini