Bəzən bir insanın fəaliyyətini yalnız tutduğu vəzifələrin sayı ilə ölçmək mümkün deyil.

Vəzifələr dəyişir, illər keçir, fəaliyyət istiqamətləri genişlənir, lakin görülən işlərin cəmiyyətin yaddaşında yaratdığı iz qalır. İctimai fəaliyyətin mahiyyəti də müəyyən mənada burada üzə çıxır: görülən iş yalnız bu günün ehtiyacına cavab verməklə kifayətlənir, yoxsa gələcəyə ötürüləcək dəyər də yaradır?
Mehriban Əliyevanın uzun illərə yayılan fəaliyyətinə bu prizmadan nəzər saldıqda onun müxtəlif istiqamətləri bir-birindən ayrı hadisələr kimi deyil, mədəni irsin qorunması, insan amilinə diqqət, təhsil və səhiyyəyə dəstək, humanitar təşəbbüslər və Azərbaycanın beynəlxalq mədəni məkanla əlaqələrinin genişləndirilməsi xətti üzrə bir-birini tamamlayan fəaliyyət sahələri kimi görmək mümkündür.
Onun ictimai fəaliyyətinin ilk mərhələlərindən biri Azərbaycan mədəniyyətinin təbliği ilə bağlıdır. 1995-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Fondunun yaradılması, 1996-cı ildə isə Azərbaycan mədəniyyətini beynəlxalq aləmdə tanıtmaq məqsədi daşıyan “Azərbaycan – İrs” jurnalının təsis edilməsi bu istiqamətdə atılmış addımlar sırasında xüsusi yer tutur. Çünki mədəniyyət yalnız qorunan keçmiş deyil, dünyaya təqdim edilən canlı dəyərdir.
Mədəni irs haqqında danışarkən çox vaxt qədim abidələri, musiqini, ədəbiyyatı, xalçaçılığı, muğamı və folkloru xatırlayırıq. Lakin irsin qorunması yalnız tarixi obyektlərin saxlanılması ilə bitmir. İrs həm də yaddaşdır, kimlikdir, nəsillər arasında əlaqədir. Başqa sözlə, keçmişi qorumaq, gələcəyi düşünmək deməkdir.
Mehriban xanımın mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri məhz bu yaddaşın qorunması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması ilə əlaqələndirilir. 2004-cü ildə UNESCO tərəfindən Azərbaycanın şifahi və musiqi ənənələrinin qorunması və təbliğinə verdiyi töhfələrə görə Xoşməramlı səfir adına layiq görülməsi bu fəaliyyətin beynəlxalq səviyyədə tanınmasının ifadəsidir. Bu fəaliyyətin diqqətçəkən tərəfi ondan ibarətdir ki, mədəniyyət burada yalnız milli auditoriyaya təqdim olunan bir sahə kimi qalmır. Azərbaycan muğamı, aşıq sənəti, xalçaçılıq, tar, kamança, Novruz və digər mədəni irs nümunələri beynəlxalq mədəni dialoqun bir hissəsinə çevrilir.
UNESCO-nun hazırkı məlumatlarında Azərbaycanla bağlı müxtəlif maddi və qeyri-maddi irs nümunələrinin siyahılarda yer aldığı görünür. Bunların sırasında Azərbaycan muğamı, aşıq sənəti, Azərbaycan xalçaçılığı, tarın hazırlanması və ifaçılıq sənəti, kamança, dolma, Novruz, çay mədəniyyəti, balaban/mey sənəti, Lahıc misgərlik sənəti və başqa nümunələr var. Bu mənzərə bir həqiqəti xatırladır: mədəni irs yalnız keçmişin yadigarı deyil; düzgün qorunduqda gələcəyin mədəni kapitalına çevrilir.
Doğru deyirlər ki, mədəniyyətin sərhədləri yoxdur. Bir xalqın musiqisi başqa ölkədə səslənəndə, onun xalçası başqa muzeydə nümayiş etdiriləndə, milli mətbəxi, folkloru və sənət nümunələri beynəlxalq tədbirlərdə təqdim olunanda mədəniyyət xalqlar arasında ünsiyyət vasitəsinə çevrilir.
Mehriban Əliyevanın UNESCO çərçivəsindəki fəaliyyəti də bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan Milli Komissiyasının məlumatına görə, Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə UNESCO-nun Parisdəki mənzil-qərargahında Azərbaycan mədəniyyətinə həsr olunan müxtəlif tədbirlər keçirilib. 2006-cı ildə “Azərbaycan: mədəniyyətlərin və sivilizasiyaların qovuşuğunda” adlı Azərbaycan günü də belə tədbirlər sırasında olub. 2008-ci ildə isə Azərbaycanın gənc istedadlarının konsert proqramı UNESCO-nun mənzil-qərargahında təqdim edilib. Bu tədbirlərin maraqlı tərəfi odur ki, burada iki istiqamət bir nöqtədə birləşir: milli irs və gənc nəsil. Başqa sözlə desək, Mehriban xanım Azərbaycan mədəniyyətini UNESCO vasitəsilə milli mədəniyyətdən beynəlxalq dialoqa yönəldir.
Azərbaycanın mədəni simasının dünyaya təqdimatı yalnız UNESCO siyahılarında yer alan adların genişliyi ilə ölçülmür. Bəzən bir muğam, bir xalça, bir kitab və ya qədim abidə bütöv bir xalqın yaddaşını sözlərdən daha güclü şəkildə dünyaya çatdırır. İçərişəhərdən Qobustana, muğamdan xalçaçılığa, aşıq sənətindən tar və kamançaya, Novruzdan çay mədəniyyətinə qədər uzanan bu irs Azərbaycanın əsrlər boyu formalaşmış mədəni yaddaşının izləridir.
Bu mənzərənin yaranması, əlbəttə, bir şəxsin fəaliyyəti ilə izah edilə bilməz. Burada dövlət qurumlarının, mütəxəssislərin, tədqiqatçıların və sənət adamlarının birgə əməyinin payı var. Lakin Mehriban Əliyevanın və rəhbərlik etdiyi Heydər Əliyev Fondunun bu irsin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması və qorunmasına verdiyi institusional dəstək həmin prosesin mühüm istiqamətlərindən biridir. Beləliklə, mədəniyyət yalnız qorunan keçmiş deyil, dünyaya təqdim olunan milli kimlikdir.
Bu yaddaş Azərbaycanın sərhədlərindən kənarda da yaşamağa davam edir. Tbilisidəki Mirzə Fətəli Axundzadə adına Azərbaycan Mədəniyyəti Muzeyi kimi məkanlar yalnız eksponatların toplandığı ünvanlar deyil, keçmişlə gələcək arasında qurulan yaddaş körpüləridir. Burada dil, musiqi, xalça, rəssamlıq və ədəbiyyat bir mədəniyyətin sərhədlərdən asılı olmadığını göstərir.
Humanitar fəaliyyətin coğrafiyası genişləndikcə bu yanaşmanın başqa bir tərəfi də görünür. Haitidə zəlzələdən zərər çəkmiş Jakmel şəhərinin tarixi irsinin bərpasına göstərilən dəstək Azərbaycan mədəni irsinə sahib çıxmaqla yanaşı, başqa xalqların yaddaşına da hörmətin ifadəsi idi. Çünki dağılan bir abidənin daşları ilə birlikdə yalnız bir şəhərin deyil, bəşəriyyətin yaddaşının bir parçası da itə bilər.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin müxtəlif istiqamətlərini — mədəniyyət, təhsil, səhiyyə, sosial müdafiə, idman, elm və beynəlxalq əməkdaşlığı — bir xətt üzərində birləşdirən əsas anlayış isə insan və gələcəkdir. Mədəniyyət yaddaşı qoruyur, təhsil gələcəyə yol açır, səhiyyə insanı qoruyur, sosial təşəbbüslər ehtiyacı olana dayaq olur. Ayrı-ayrı görünən bu sahələr əslində eyni məqsədə — insan həyatına toxunmağa xidmət edir.
Bu mənada irs yalnız keçmişdən qalan abidə deyil. Qorunan dil, yaşadılan muğam, təhsil alan uşaq, inkişaf edən gənc istedad, sağlam böyüyən nəsil də gələcəyə ötürülən irsdir. İrsi qorumaq həm də gələcəyin təməlini qorumaqdır.
1995-ci ildən başlayan mədəni fəaliyyət, 1996-cı ildə “Azərbaycan – İrs” jurnalının yaradılması, 2004-cü ildə UNESCO-nun Xoşməramlı səfiri kimi fəaliyyətə başlanılması, Heydər Əliyev Fondunun rəhbərliyi və sonrakı illərdə humanitar layihələrin genişlənməsi, 2017-ci ildən isə dövlət idarəçiliyində Birinci vitse-prezident kimi fəaliyyət bu yolun ayrı-ayrı mərhələləridir. Tarixlər dəyişir, vəzifələr dəyişir, layihələr dəyişir. Lakin bu mərhələləri birləşdirən xətt dəyişmir: keçmişdən gələn dəyərləri qorumaq, bu günün ehtiyaclarına cavab vermək və sabah üçün imkan yaratmaq.
Rəqəmlər görülən işlərin miqyasını göstərə bilər, amma onun mənasını tam ifadə edə bilməz. Əsl nəticə bəzən bir uşağın məktəbə gedə bilməsində, bir xəstənin ümid qazanmasında, bir muğamın yeni nəsildə yaşamasında, bir abidənin gələcəyə çatdırılmasında görünür.
İrs keçmişdən gəlir, amma onun həqiqi dəyəri gələcəkdə yaşamağa davam etməsidir. Bu baxımdan həmin fəaliyyət yolunun ən mühüm ünvanı nə layihə, nə rəqəm, nə də vəzifədir — insandır.

Yeganə Qəhrəmanova
ADPU-nun dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA TV-nin direktoru