Azərbaycanda bələdiyyələrin inkişafı müzakirə edilərkən paytaxtın idarə olunması məsələsi də ayrıca diqqət tələb edir.

Bakı əhalinin, iqtisadi fəallığın və infrastrukturun böyük hissəsinin cəmləşdiyi şəhərdir. Belə bir ərazidə yerli xidmətlərin əlaqələndirilməsi, ictimai məkanların təşkili, şəhər mühitinin inkişafı və sakinlərin qərarvermədə iştirakı xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Avropa Şurasının Azərbaycan üzrə monitorinqində paytaxtın xüsusi hüquqi statusunun olmaması və birbaşa seçilmiş vahid şəhər idarəetməsinin yaradılması məsələsi qaldırılıb. Hesabatda torpaq sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsindəki problemlərin də bəzi bələdiyyələrin gəlirlərinə mənfi təsir göstərdiyi qeyd olunub.

Bu məsələ yalnız inzibati quruluşla bağlı deyil. Söhbət böyük şəhərdə idarəetmənin necə təşkil olunmasından, müxtəlif qurumların məsuliyyətlərinin necə bölüşdürülməsindən və sakinlərin yerli qərarlara necə təsir göstərə bilməsindən gedir.

Bakı üçün idarəetmə modelinin təkmilləşdirilməsi müzakirə edilərkən şəhərin xüsusi ehtiyacları, mövcud dövlət idarəetmə strukturları, bələdiyyələrin hüquqi imkanları və ictimai iştirak mexanizmləri birlikdə nəzərdən keçirilməlidir.

Əsas məqsəd hansısa modeli əvvəlcədən ideal elan etmək deyil, şəhər xidmətlərinin daha əlaqələndirilmiş, şəffaf və vətəndaşların ehtiyaclarına uyğun şəkildə təşkil olunmasına imkan verən həll yollarını araşdırmaqdır.

İslahatlar necə başlamalıdır?
Bütün bu təkliflərin həyata keçirilməsi üçün birdən-birə genişmiqyaslı dəyişikliklərə getmək vacib deyil. Daha məqsədəuyğun yanaşma mərhələli islahatlar aparmaq, nəticələri qiymətləndirmək və uğurlu mexanizmləri tədricən genişləndirməkdir.

İlk mərhələdə bələdiyyələrin gəlir və xərcləri, əmlakı, insan resursları və fəaliyyət imkanları üzrə dolğun məlumat bazası formalaşdırıla bilər. Bu məlumatlar müxtəlif bələdiyyələrin problemlərini müqayisə etməyə və fərqli ərazilərin ehtiyaclarını müəyyənləşdirməyə kömək edər.

İkinci mərhələdə bir-birindən fərqlənən bir neçə bələdiyyədə pilot layihələr həyata keçirmək mümkündür. Məsələn, bir ərazidə ictimai büdcə, digərində rəqəmsal xidmətlər, başqa birində isə bələdiyyə əmlakının şəffaf idarə olunması mexanizmləri sınaqdan keçirilə bilər.

Üçüncü mərhələdə nəticələr müstəqil şəkildə qiymətləndirilməli, uğurlu yanaşmalar müəyyənləşdirilməli və qanunvericilikdə zəruri dəyişikliklər barədə təkliflər hazırlanmalıdır.

Bu prosesdə bələdiyyə assosiasiyalarının, ali təhsil müəssisələrinin, vətəndaş cəmiyyəti institutlarının və yerli icmaların iştirakına şərait yaradılması da faydalı olardı.

Beləliklə, islahatlar yalnız ümumi bəyanatlardan ibarət qalmaz, konkret nəticələri ölçülə bilən fəaliyyət proqramına çevrilər.

Güclü bələdiyyə dövlətin alternativi deyil, onun dayağı, güc mənbələrindən biridir.
Yəni bələdiyyələrin gücləndirilməsi məsələsinə münasibətdə yanlış anlaşılmalara da yol verməmək lazımdır. Yerli özünüidarəetmənin inkişafı dövlət idarəçiliyinin zəiflədilməsi və ya mərkəzi hakimiyyətin funksiyalarının qeyri-müəyyən şəkildə bölüşdürülməsi demək deyil.

Əksinə, düzgün təşkil olunmuş yerli idarəetmə dövlət qurumları ilə vətəndaşlar arasında əlaqələrin yaxşılaşdırılmasına, yerli problemlərin vaxtında müəyyənləşdirilməsinə və ictimai resurslardan daha səmərəli istifadəyə kömək edə bilər.

Mərkəzi səviyyədə ümumi siyasət, milli standartlar və dövlət əhəmiyyətli məsələlər müəyyənləşdirildiyi halda, yerli səviyyədə həll edilə bilən məsələlərin bələdiyyələrin iştirakı ilə daha çevik şəkildə idarə olunması mümkündür.

Lakin bu model yalnız səlahiyyət bölgüsü aydın olduqda, maliyyə təminatı uyğunlaşdırıldıqda və bütün iştirakçılar öz fəaliyyətlərinə görə hesabat verdikdə səmərəli nəticə verə bilər.

Deməli, güclü bələdiyyə ilə güclü dövlət bir-birinə zidd anlayışlar deyil, əksinə, biri digərinin güc mənbəyidir. Əsas məsələ onların səlahiyyətlərini düzgün müəyyənləşdirmək və ortaq məqsədə — vətəndaşların rifahına xidmət etmələrini təmin etməkdir.

Nəticə olaraq deyə bilərik ki, bələdiyyə büdcədən daha böyük anlayışdır
Azərbaycan bələdiyyələrinin inkişafı haqqında düşünərkən Türkiyə, Danimarka, İsveç və İsveçrənin təcrübəsi bizə müxtəlif istiqamətlər göstərir. Bu ölkələrdə tətbiq olunan mexanizmlər bir-birindən fərqlənsə də, onların müqayisəsi maliyyə imkanlarının, səlahiyyətlərin, peşəkar idarəetmənin və vətəndaş iştirakının qarşılıqlı əlaqəsini anlamağa kömək edir.

Azərbaycan üçün əsas vəzifə hansısa ölkənin modelini olduğu kimi qəbul etmək deyil. Əsas məqsəd yerli özünüidarəetmənin mövcud vəziyyətini obyektiv qiymətləndirmək, bələdiyyələrin imkanlarını məhdudlaşdıran amilləri müəyyənləşdirmək və mərhələli, əsaslandırılmış islahatlar həyata keçirməkdir.

Bələdiyyələrin gəlir mənbələri genişləndirilməli, maliyyə şəffaflığı gücləndirilməli, səlahiyyət bölgüsü dəqiqləşdirilməli, peşəkar kadr hazırlığına diqqət artırılmalı və vətəndaşların qərarvermədə iştirakı üçün daha əlverişli şərait yaradılmalıdır.

Eyni zamanda, bələdiyyələr də öz üzərlərinə düşən məsuliyyəti daşımalı, mövcud imkanlardan səmərəli istifadə etməli, təşəbbüslərlə çıxış etməli və gördükləri işlərin nəticələrini ictimaiyyətə açıq şəkildə təqdim etməlidirlər.

Çünki bələdiyyənin gücü yalnız büdcəsinin həcmi ilə ölçülmür. Onun gücü həm də ərazisindəki problemləri nə qədər yaxşı tanımasında, sakinlərin etimadını qazanmasında, mövcud resursları necə idarə etməsində və yerli inkişaf üçün hansı nəticələri əldə etməsindədir.

Türkiyənin təcrübəsi bizə yerli maliyyə və xidmətlərin təşkilinə, Skandinaviya ölkələri yerli məsuliyyət və sosial xidmətlərə, İsveçrə isə maliyyə və təşkilati muxtariyyətə fərqli yanaşmalar təqdim edir. Bu təcrübələri Azərbaycan reallığı ilə uzlaşdırmaq yerli özünüidarəetmənin gələcək inkişafı üçün faydalı istiqamətlər aça bilər.

Sonda bir sual üzərində düşünməyə dəyər: Əgər bələdiyyə insanın yaşadığı ərazidə onun həyatına təsir edən problemlərin həllində daha fəal iştirak etməlidirsə, niyə onun maliyyə imkanları, səlahiyyətləri və məsuliyyəti bu məqsədə uyğun şəkildə qurulmasın?

Bu suala veriləcək cavab yalnız bələdiyyələrin gələcəyini deyil, yerli inkişafın, ictimai iştirakın və vətəndaş məmnuniyyətinin gələcəyini də müəyyənləşdirə bilər.

Çünki inkişaf yalnız paytaxtda qəbul edilən qərarlarla ölçülmür. İnkişaf insanın yaşadığı küçədə, məhəllədə, kənddə və şəhərdə hiss etdiyi dəyişikliklərlə də ölçülür. Bu dəyişikliklərin həyata keçirilməsində isə güclü, şəffaf və məsuliyyətli bələdiyyələrin mühüm rolu ola bilər.

Yeganə Qəhrəmanova

ADPU-nun dosenti,
ATXQ İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA TV-nin direktoru