20 noyabr 1991-ci il Qarakənd faciəsi Azərbaycanın müstəqillik tarixinin ən ağrılı, mürəkkəb və geosiyasi baxımdan dərin qatları olan hadisələrindən biridir. Xocavənd rayonunun Qarakənd kəndi yaxınlığında mülki və dövlət nümayəndələrini daşıyan Mi-8 helikopterinin vurulması nəticəsində 22 nəfərin həlak olması yalnız ağır insan itkisi deyil, həm də SSRİ-nin son aylarında Cənubi Qafqazda gedən proseslərin, informasiya və güc mübarizəsinin kəskinləşməsinin bariz göstəricisi idi.
1991-ci ilin payızı Azərbaycan və bütün region üçün dönüş nöqtəsi idi. Oktyabr ayında Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdiyini bəyan etmiş, eyni zamanda keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ətrafında hərbi-siyasi qarşıdurmalar və zorakılıq halları intensivləşmişdi.
Helikopterin uçuşu sülhməramlı və araşdırma məqsədi daşıyırdı: məqsəd bölgədəki vəziyyəti yerində qiymətləndirmək, gərginliyin səbəblərini araşdırmaq və nizamlanma cəhdlərinə töhfə vermək idi. Lakin bu missiyanın hədəfə alınması göstərdi ki, münaqişənin sülh və inzibati vasitələrlə yumşaldılmasına qarşı çıxan qüvvələr eskalasiyanı dərinləşdirməkdə maraqlı idi.
Qarakənd səmasında vurulan helikopterdə Azərbaycanın dövlət idarəçiliyi, hüquq-mühafizə sistemi və media sahəsini təmsil edən yüksək vəzifəli şəxslər, o cümlədən dövlət katibi Tofiq İsmayılov, baş prokuror İsmət Qayıbov, dövlət müşaviri Məhəmməd Əsədov, deputatlar, nazirlik rəsmiləri, jurnalistlər və müşahidəçilər var idi.
Sözsüz ki, bu planlaşdırılmış hadisənin təsiri bir neçə istiqamətdə özünü göstərdi:
1.İdarəetmə və koordinasiya boşluğu: Müstəqilliyin ilk aylarında formalaşmaqda olan dövlət aparatının təcrübəli və fəal kadrlarının bir anda itirilməsi böhran idarəçiliyində çətinliklər yaratdı.
2.Hüquq və təhlükəsizlik strukturlarına zərbə: Hüquq-mühafizə və güc strukturlarının rəhbər simalarının həlak olması daxili sabitliyin qorunması prosesini mürəkkəbləşdirdi.
3.İctimai psixologiya: Cəmiyyətdə təhlükəsizlik narahatlığı artdı, beynəlxalq vasitəçiliyin və sovet strukturlarının neytrallığına dair suallar daha kəskin səslənməyə başladı.
Qarakənd faciəsi münaqişə zonalarında təhlükəsizlik protokollarının, beynəlxalq müşahidə mexanizmlərinin və obyektiv hüquqi araşdırmaların nə qədər həyati əhəmiyyət daşıdığını ortaya qoydu. Hadisənin baş verdiyi dövrdə mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi və bölgədəki silahlı qruplaşmaların fəallaşması istintaq və məsuliyyət məsələlərinin uzun müddət siyasi müstəvidə qalmasına səbəb oldu.
Ona görə də 20 noyabr Azərbaycanın kollektiv yaddaşında həm dərin hüzn günü, həm də dövlət təhlükəsizliyinin qiymətini xatırladan mühüm siyasi-tarixi yaddaş nöqtəsidir.
Bu gün — ərazi bütövlüyünü və tam suverenliyini bərpa etmiş müasir Azərbaycan reallığında 20 noyabr faciəsi yalnız keçmişin ağrılı səhifəsi kimi deyil, strateji dövlətçilik təcrübəsi kimi təhlil edilir. Qarakənd hadisəsi göstərdi ki, suverenlik və təhlükəsizlik kənar zəmanətlərə və ya formal vasitəçilik mexanizmlərinə etibar edilə bilməz; onları yalnız güclü milli ordu, çevik dövlət idarəçiliyi, kəşfiyyat-təhlükəsizlik sistemi və vahid milli iradə qoruya bilər. Bu gün Xocavənd səmasında dalğalanan Azərbaycan bayrağı həmin faciədə həlak olan dövlət xadimlərinin və ziyalıların yarımçıq qalmış missiyasının tamamlandığını göstərir və gələcək nəsillərə dövlət müstəqilliyini göz bəbəyi kimi qorumağın nə qədər həyati məsuliyyət olduğunu xatırladır.
Yeganə Qəhrəmanova
ADPU-dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
İctimai Xəbər Agentliyi və ATA TV-nin direktoru