Azərbaycanda sığorta sektorunda kəmiyyət artımından keyfiyyət, şəffaflıq və etimad mərhələsinə keçid niyə vacibdir?

Azərbaycanda sığorta bazarı böyüyür. Rəqəmlər bunu təsdiqləyir. 2025-ci ilin yekunlarına görə, ölkədə sığorta haqlarının həcmi 1,5 milyard manatı ötüb və bazar il ərzində 11,2 faiz artıb. Mərkəzi Bankın statistik məlumatları da sektorun maliyyə göstəricilərində nəzərəçarpacaq dinamikanın olduğunu göstərir.
İlk baxışdan bu rəqəmlər kifayət qədər nikbin mənzərə yaradır. Lakin sığorta bazarının inkişafını yalnız toplanan haqların həcmi ilə ölçmək nə qədər doğrudur?
Əslində, əsas sual tamam başqadır: sığorta bazarı böyüdükcə vətəndaşın ona olan inamı da eyni sürətlə artırmı? Çünki sığortanın əsl dəyəri risk baş verəndə üzə çıxır. Avtomobil qəzası, yanğın, təbii fəlakət, xəstəlik, əmək qabiliyyətinin itirilməsi və ya başqa gözlənilməz hadisə insanın həyatına və ailə büdcəsinə ciddi zərbə vura bilər. Belə məqamda vətəndaşın əlindəki sığorta müqaviləsi sadəcə bir sənəd deyil, onun üçün maliyyə təminatının əsas dayaqlarından birinə çevrilir.
Deməli, sığorta sisteminin uğurunu ölçən əsas göstərici təkcə nə qədər sığorta haqqının toplandığı deyil, hadisə baş verdikdə vətəndaşa nə qədər etibarlı, şəffaf və vaxtında təminat verildiyidir.

Rəqəmlər yaxşıdır. Bəs keyfiyyət necədir?
Sığorta bazarının böyüməsi, şübhəsiz, müsbət prosesdir. Artan sığorta haqları iqtisadi aktivliyin, əhalinin və biznesin sığorta məhsullarına marağının yüksəldiyini göstərə bilər. Azərbaycan Sığortaçılar Assosiasiyası da sektor üzrə illik statistik məlumatları sistemli şəkildə açıqlayır və bazarın dinamikasını izləmək üçün geniş məlumat bazası təqdim edir. Amma burada bir sual yaranır: kəmiyyət artımını avtomatik olaraq keyfiyyət inkişafı kimi qəbul etmək olarmı?
Çünki rəqəmlər hələ daha yaxşı sığorta sistemi demək deyil.

İnkişaf etmiş sığorta bazarında əsas məsələ sığorta məhsullarının sayından çox onların real ehtiyaca uyğunluğudur. Vətəndaş aldığı müqavilənin nələri əhatə etdiyini, hansı hallarda ödəniş alacağını, hansı hallarda isə müraciətinin rədd edilə biləcəyini aydın bilməlidir.
Müqavilənin dili vətəndaş üçün başadüşülməzdirsə, əsas şərtlər xırda və mürəkkəb ifadələrin arasında itib-batırsa, istisnalar aydın göstərilmirsə, sığorta məhsulunun formal olaraq mövcud olması onun real qoruyucu funksiyasını zəiflədə bilər. Bu səbəbdən Azərbaycanda növbəti mərhələ sadəcə “daha çox sığorta satmaq” mərhələsi olmamalıdır. Növbəti mərhələ “daha yaxşı sığorta təminatı yaratmaq” mərhələsi olmalıdır.

Sığortanın əsl imtahanı ödəniş zamanı başlayır. Sığorta şirkəti ilə vətəndaş arasındakı münasibətin ən həssas nöqtəsi sığorta hadisəsindən sonra başlayır.
Vətəndaş illərlə sığorta haqqı ödəyə bilər. Lakin qəza, xəstəlik və ya başqa sığorta hadisəsi baş verdikdə qarşısında uzun prosedurlar, anlaşılmaz tələblər və qeyri-müəyyən cavablar görürsə, onun sığorta sisteminə münasibəti məhz həmin anda formalaşır. Ona görə də sığorta ödənişlərinin sürəti, əsaslandırılması və şəffaflığı sektorun reputasiyasının əsas göstəricilərindən biri hesab edilməlidir.
Burada söhbət bütün müraciətlərin avtomatik təmin edilməsindən getmir. Sığorta müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olmayan hallarda ödənişdən imtina edilə bilər. Problem başqa yerdədir: vətəndaş imtinanın səbəbini başa düşməli, qərarın hansı müqavilə şərtinə və hansı hüquqi əsaslara söykəndiyini bilməlidir.
Əgər vətəndaş “niyə ödənilmədi?” sualına aydın cavab ala bilmirsə, bazarda etimadın formalaşması çətinləşir. Deməli, sığorta sistemində ödəniş mədəniyyəti ən azı satış mədəniyyəti qədər vacibdir. Çünki şəffaflıq yoxdursa, etimad da yoxdur.
Sığorta məhsulunun satışı zamanı ən böyük problem müqavilənin hüquqi baxımdan mövcud olması deyil, onun istehlakçı tərəfindən nə dərəcədə başa düşülməsidir.

Müştəri bilməlidir:
-hansı risklər sığortalanır;
-hansı hallar sığortadan kənarda qalır;
-franşiza və digər məhdudiyyətlər nədir;
-sığorta hadisəsi zamanı hansı sənədlər tələb olunur;
-ödəniş hansı müddətdə həyata keçirilməlidir;
-hansı hallarda ödənişdən imtina mümkündür;
-narazılıq yaranarsa, hara müraciət etmək olar.
Bunlar sadə görünən, amma əslində sığorta bazarının keyfiyyətini müəyyən edən məsələlərdir.

Dünya təcrübəsi də göstərir ki, müasir sığorta nəzarətinin əsas istiqamətlərindən biri yalnız şirkətlərin maliyyə dayanıqlığının deyil, həm də sığortalıların ədalətli rəftar görməsinin və istehlakçı hüquqlarının qorunmasının təmin edilməsidir.
Azərbaycan üçün də bu yanaşma xüsusilə vacibdir. Çünki sığorta bazarına inamın artması yalnız reklam və maarifləndirmə ilə mümkün deyil. Vətəndaş öz hüququnun real şəkildə qorunduğunu gördükcə inam yaranır.

Yeganə Qəhrəmanova
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,, ADPU-nun dosenti,
Azərbaycan-Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri,
ATA tv.az Xəbər Portalı baş direktorunun l müavini