Azərbaycan elmi və ictimai fikir tarixi elə şəxsiyyətlərin üzərində ucalır ki, onların ömür yolu bütöv bir xalqın intellektual inkişafının, milli özünüdərkinin və mənəvi sədaqətinin canlı salnaməsinə çevrilir. Belə nadir şəxsiyyətlərdən biri, Azərbaycan dilçilik elminin ağsaqqalı, tanınmış türkoloq, Əməkdar elm xadimi, AMEA-nın müxbir üzvü, professor Mədət Çobanov olmuşdur. Onun adı çəkiləndə gözümüz önündə təkcə bir alim, tədqiqatçı obrazı deyil, bütöv bir məktəb, xalqına, dilinə, torpağına sədaqətlə xidmət edən mübariz ziyalı siması canlanır.
Azərbaycan dilçiliyində və türkologiyada unikal imza sahibi olan akademik Mədət Çobanovun elmi yaradıcılığı genişliyi və dərinliyi ilə seçilir. O, Azərbaycan dilçiliyinin müxtəlif sahələrinin — dialektologiya, leksikologiya, üslubiyyat, etimologiya və nitq mədəniyyətinin tədqiqində əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Onun qələmindən çıxan fundamental əsərlər, monoqrafiyalar və dərsliklər təkcə yerli elmi ictimaiyyət tərəfindən deyil, bütün türk dünyasında böyük rəğbətlə qarşılanır.
Mədət Çobanovun tədqiqatlarının əsas qayəsini ana dilimizin saflığının qorunması, onun tarixinin obyektiv şəkildə araşdırılması və dialektlərimizin zənginliyinin elmi dövriyyəyə gətirilməsi təşkil edir. O, Azərbaycan dilinin şivə və dialektlərini sistemli şəkildə öyrənərək xalqımızın etnik-mədəni coğrafiyasının dərin qatlarını işıqlandırmışdır. Onun türkologiya elminə verdiyi töhfələr ortaq türk dəyərlərinin öyrənilməsi və türkdilli xalqların elmi-mədəni inteqrasiyası baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.
Mədət müəllimin elmi yaradıcılığı və ictimai fəaliyyəti Gürcüstan-Azərbaycan elmi-mədəni əlaqələrində də körpü rolu oynamışdır
Mədət Çobanovun fəaliyyətinin çox mühüm və qürurverici istiqamətlərindən biri onun doğma yurdu Borçalı ilə Azərbaycan arasında qurduğu möhkəm elmi-mədəni körpülərdir. Qədim Borçalı torpağının yetirməsi olan alim hər zaman Gürcüstan azərbaycanlılarının ictimai-mədəni həyatına, ana dilində təhsilin və mətbuatın inkişafına yaxından dəstək vermişdir.
O, qonşu ölkədə Azərbaycan dili və ədəbiyyatının tədrisi məsələlərini daim diqqət mərkəzində saxlamış, Gürcüstan alimləri, ali məktəbləri və elmi mərkəzləri ilə sıx akademik əməkdaşlıq əlaqələri qurmuşdur. Mədət Çobanovun səyləri nəticəsində Azərbaycan və gürcü xalqları arasındakı əsrlərarası dostluq və elmi əməkdaşlıq əlaqələri yeni mərhələyə qədəm qoymuş, hər iki ölkənin gənc tədqiqatçıları ortaq elmi layihələrdə birləşmişlər. Onun bu istiqamətdəki fəaliyyəti sadəcə elmi inteqrasiya deyil, həm də xalqlararası dostluğun və mənəvi qardaşlığın əyani təzahürüdür.
Alimin zəngin irsindən söz açarkən, onun xüsusi çəkiyə malik olan tədqiqat istiqamətlərini ayrıca qeyd etmək lazımdır. Mədət Çobanovun elmi irsi onun dərindən işlədiyi istiqamətləri və fundamental yanaşmalarını nümayiş etdirir:
Azərbaycan dilinin dialektologiyası istiqamətdəki tədqiqatları Azərbaycan dilinin fonetik, leksik və qrammatik xüsusiyyətlərinin şivələr səviyyəsində öyrənilməsində əsas mənbələrdəndir. O, Borçalı şivələrini xüsusi sistemlə təhlil edərək, bu danışıq tərzinin qədim oğuz türkcəsinin izlərini necə qoruyub saxladığını elmi dəlillərlə sübut etmişdir. Əsərdə dilin tarixi inkişaf prosesi ilə canlı danışıq dili arasındakı üzvi əlaqə ustalıqla izlənilir.
Nitq mədəniyyəti və üslubiyyat problemlərinə həsr olunmuş əsərləri: Mədət Çobanovun dilimizin təmizliyi, leksik normativlik və ədəbi dilin saflığı uğrunda yazdığı əsərlər müasir dövrdə də öz aktuallığını qoruyur. Bu əsərlərdə o, dilə kənardan gələn süni ünsürlərin, əsassız alınmaların qarşısının alınması yollarını elmi-metodoloji baxımdan əsaslandırır, nitq mədəniyyətinin formalaşmasında məktəbin və cəmiyyətin rolunu xüsusi vurğulayır.
Elmi fəaliyyəti ilə yanaşı, Mədət Çobanovun ömür yolu illərdir sədaqətlə xidmət etdiyi pedaqoji sahə ilə sıx bağlıdır. O, təkcə nəzəriyyəçi alim deyil, həm də yüzlərlə gənc tədqiqatçının, filoloqun yetişməsində müstəsna rolu olan böyük müəllimdir.
Universitet auditoriyalarında onun oxuduğu mühazirələr sadəcə bilik ötürülməsi deyil, həm də tələbələrə ana dilinə vurğunluq, milli təfəkkür və peşəyə dərin sevgi aşılayan mənəvi dərslərdir. Alim yüksək ixtisaslı elmi kadrların – fəlsəfə və elmlər doktorlarının hazırlanmasında öz elmi məktəbinin prinsiplərinə sadiq qalaraq gənc nəslə qayğıkeşliklə yanaşmış, onları elmin işıqlı yollarına yönəltmişdir. Başqa sözlə, Mədət müəllim pedaqoji və elmi fəaliyyəti ilə elm məbədində ucalan məktəb yaratmağı bacarmış şəxsiyyətdir.
Vətəndaş mövqeyi və ictimai missiyana nəzər yetirdikdə görürük ki,
Mədət Çobanovun fəaliyyətini yalnız akademik çərçivələrə sığışdırmaq qeyri-mümkündür. O, əsl ziyalı kimi cəmiyyətdə baş verən proseslərə heç vaxt laqeyd qalmamış, ictimai-siyasi həyatda, milli-mənəvi dəyərlərin təbliğində fəal və prinsipial mövqe nümayiş etdirmişdir.
Onun publisistikası və ictimai çıxışları vətəndaşlıq yanğısı, milli təəssübkeşlik və dövlətçiliyə sədaqət ruhu ilə aşılanmışdır. Mədət Çobanov hər zaman ana dilimizin keşiyində duran, onun qrammatik normalarının pozulmasına, yad təsirlərə məruz qalmasına qarşı barışmaz mövqe sərgiləyən əsl mübariz ziyalı olub. Onun bu fədakar fəaliyyəti cəmiyyətdə dərin hörmət qazanmış və gənc nəslə örnək olaraq göstərilmişdir.
Zəngin ömrün nurlu zirvəsi
Həyatın mənasını elmdə, xalqa və vətənə xidmətdə görən akademik Mədət Çobanovun yorulmaz fəaliyyəti bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamaqda, hər bir yazısı, hər bir təşəbbüsü ilə elmi-mədəni mühitimizə töhfə verməkdədir. Onun çoxşaxəli yaradıcılığı Azərbaycan dilçilik elminin qızıl fonduna daxil olmaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün tükənməz bir mənəvi xəzinədir.
Ana dilimizin saflığı uğrunda çarpışan, türk dünyasının və xüsusilə Borçalı mühitinin elmi inteqrasiyasına ömrünü həsr edən, ziyalılıq nümunəsi sərgiləyən Mədət Çobanov xalqımızın yaddaşında əbədi yaşamaq haqqı qazanmış uca bir zirvədir. Onun ömür yolu – elmə sədaqətin, Vətənə məhəbbətin və ləyaqətli insan ömrünün ən gözəl təcəssümüdür.
Yeganə Qəhrəmanova
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
Azərbaycan - Türk Xalqları Qardaşlığı İctimai Birliyinin həmsədri
İctimai Xəbər Agentliyi və ATA TV-nin direktoru