Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayevin son çıxışında səsləndirdiyi fikirlər ölkənin təhsil gündəmində uzun illərdir müzakirə olunan fundamental bir problemi yenidən diqqət mərkəzinə gətirdi. Nazir bildirib ki, ibtidai sinif müəllimlərinin əhəmiyyətli hissəsinin ali deyil, orta ixtisas təhsilli olması illər boyu bu pillədə tədrisin keyfiyyətinə mənfi təsir göstərib. Təməl biliklərin zəif qoyulması isə öz növbəsində yuxarı siniflərdə şagirdlərin akademik göstəricilərinin aşağı düşməsinə səbəb olub. Sertifikatlaşdırma imtahanlarının nəticələrinə əsasən işdən azad edilən pedaqoqların böyük əksəriyyətinin məhz ibtidai sinif müəllimləri olması bu problemin miqyasını rəqəmlərlə təsdiqləyir.
Statistik mənzərə: Rəqəmlər nə deyir?
Elm və Təhsil Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına əsasən, ölkə üzrə sertifikatlaşdırmanın yekunlaşdığı fənlər üzrə hər iki cəhddə uğur qazana bilməyərək əmək müqaviləsinə xitam verilən müəllimlərin ümumi sayı 9 334 nəfər təşkil edir. Bu, imtahanlara cəlb olunan bütün pedaqoji heyətin təxminən 9 faizinə bərabərdir.
Prosesin mərhələlər üzrə dinamikası ibtidai təhsil pilləsindəki vəziyyəti daha aydın göstərir. 2022 və 2023-cü illərdə keçirilən ilk sertifikasiya imtahanlarında iştirak edən 41 mindən çox ibtidai sinif müəllimindən təxminən 11 min nəfəri minimum keçid balını toplaya bilməmiş və onlara 1 il müddətində təkrar hazırlaşmaq şansı verilmişdi.
2023-cü ilin avqustunda keçirilən təkrar imtahandan sonra 605 nəfər, 2024-cü ilin iyununda təşkil olunan növbəti təkrar imtahandan sonra isə 3 424 ibtidai sinif müəllimi uğursuz nəticə göstərərək sistemdən kənarlaşdırılıb.
Ümumilikdə təxminən 4 000 nəfərə yaxın ibtidai sinif müəllimi sertifikasiya mərhələsini keçə bilmədiyi üçün işini itirib.
Problemin kökləri isə sağlam olmayan təhsil siyasətindədir və görünməz əllərin, şəxslərin maraqlarına xitabdadır. Keçmişin kadr siyasəti və orta ixtisas təhsili uzun müddət diqqətdən kənarda qalıb.
Təhsil ekspertlərinin fikrincə, bu gün müşahidə olunan kadr çatışmazlığı və peşəkarlıq böhranı təsadüfi deyil. Problemin əsası 2013-cü ilə — Müəllimlərin İşə Qəbulu (MİQ) imtahanlarının mərkəzləşdirilmiş və şəffaf qaydada tətbiqinə qədərki dövrə gedib çıxır.
Həmin illərdə orta ixtisas təhsili müəssisələrinə (kolleclərə) minimal ballarla və ya qeyri-şəffaf yollarla qəbul olunan şəxslərin sonradan yerli təhsil şöbələri səviyyəsində məktəblərə təyinat alması geniş yayılmışdı. Xüsusilə ibtidai sinif və xarici dil müəllimliyi ixtisasları üzrə diplom alan bu kadrların bir qismi müasir pedaqoji metodikalardan və fundamental fənn biliklərindən uzaq idi. Nəticədə, onilliklər ərzində sistemdə qalan qeyri-peşəkar yanaşma minlərlə şagirdin təməl təhsil hüququnun keyfiyyətsiz icrasına gətirib çıxardı.
Ekspert yanaşması: Sertifikasiya yetərlidirmi?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, kadr islahatlarına və orta ixtisas müəssisələrində ibtidai sinif müəllimliyi hazırlığının dayandırılmasına ən azı 15-20 il öncə başlanılmalı idi. Bununla belə, hazırda tətbiq olunan sertifikatlaşdırma mexanizminin özü də təhsil ictimaiyyəti tərəfindən birmənalı qarşılanmır və bir sıra kritik məqamlar diqqətə çatdırılır:
Bunlardan biri test əzbərçiliyi riskdir. Ekspertlərin rəyinə görə, yalnız qapalı test tapşırıqları və qaydaların əzbərlənməsinə əsaslanan imtahan modeli müəllimin real pedaqoji bacarığını, sinfi idarəetmə qabiliyyətini və şagirdlə ünsiyyət metodikasını tam ölçə bilmir. Özü də 30-40 şagirdin cəm olduğu siniflərdə. Quru nəzəriyyəni əzbərləyən müəllimin minimal fərqlə imtahandan keçməsi hələ onun keyfiyyətli tədris quracağına zəmanət vermir. Necə ki, hələ də ev tapşırıqları valideynlərin yaxud repititorların boynundadır. Əvvəl də şagirdlərə əsas valideyn kömək edirdisə, indi ya valideyn, ya da repititor. Sertifikasiya imtahanı hələ problemin tam həlli demək deyil.
Maarifçilik və metodiki yanaşma:
Müasir təhsil sistemi yalnız faktların ötürülməsini deyil, uşaqlarda tənqidi təfəkkürün və dünyagörüşünün formalaşdırılmasını tələb edir. Bunun üçün isə müəllimin özünün dərin intellektual bazaya və pedaqoji səriştəyə malik olması şərtdir.
Nazirin son açıqlamaları göstərir ki, təhsil sisteminin qeyri-peşəkar kadrlardan təmizlənməsi prosesi qarşıdakı illərdə digər fənlər üzrə keçiriləcək sertifikasiya imtahanlarında da davam edəcək. Sistemdən kənarlaşdırılan müəllimlərin yerinin doldurulması isə birbaşa MİQ imtahanlarının obyektivliyindən və pedaqoji universitetlərdə kadr hazırlığının keyfiyyətindən asılıdır. Yalnız ali təhsilli, ixtisasına dərindən bələd olan və şəffaf müsabiqə yolu ilə seçilən gənc kadrların məktəblərə cəlb edilməsi ibtidai təhsildə illərdir yığılıb qalmış boşluqları aradan qaldıra bilər. Bu şərtlə ki, müəllimin də azad düşüncə, özünüifadə və təminatlı çalışma imkanları məhdudlaşdırılmaya. Üstəlik repititor alverindən xilas olmaq üçün normal dolanacaq əməkhaqqı məbləğinə sahib ola. Repititorluğun isə ixtisasın test və qayda əzbərçiliyində bazar alverindən bir fərqi yoxdur. Bu isə ayrı bir bəladır ki, illərdir təhsil sisteminə virus kimi yoluxub. Bu virusdan xilas olmağın yolları isə keyfiyyətli, şəffaf və rüşvətdən uzaq təhsil sistemindən, təhsil islahatlarından keçir.
Günel Sabirqızı
Atatv.az, Azadtv.az və İctimai Xəbər Agentliyinin xüsusi müxbiri