Qərbi Azərbaycan anlayışı Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında xüsusi yer tutur. Bu anlayış indiki Ermənistan Respublikasının ərazisində müxtəlif dövrlərdə yaşamış azərbaycanlıların tarixi, onların yaratdığı maddi və mənəvi irs, eləcə də XIX–XX əsrlərdə baş vermiş köçürülmə və deportasiya prosesləri ilə bağlıdır. İrəvan, Göyçə, Zəngəzur, Ağbaba, Vedibasar, Dərələyəz və digər bölgələr Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında mühüm yaşayış və mədəniyyət məkanları kimi qorunub saxlanılır.
Bu ərazilərlə bağlı tarixi məlumatlara müxtəlif mənbələrdə rast gəlmək mümkündür. Orta əsr salnamələri, Rusiya imperiyası dövrünün statistik materialları, səyyahların qeydləri, arxiv sənədləri və xəritələr regionun etnik, sosial və iqtisadi tarixinin öyrənilməsi üçün mühüm mənbələrdir. İrəvan şəhərinin müxtəlif dövrlərdəki tarixi ilə bağlı mənbələrdə şəhərdə çoxsaylı məscidlərin, karvansaraların, bazarların, meydanların və digər memarlıq nümunələrinin mövcudluğu qeyd edilir.
Azərbaycanın siyasi tarixində bu ərazilərin xüsusi yeri olmuşdur. XVIII əsrdə İrəvan xanlığının yaranması ilə İrəvan və ətraf bölgələrin böyük hissəsi Azərbaycanın xanlıqlar dövrünün siyasi qurumlarından birinin tərkibinə daxil olmuşdu.

Tarix İnstitutunun materiallarında İrəvan xanlığının 1747–1827-ci illərdə mövcud olduğu və 1827-ci ildə Rusiya qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra xanlığın ləğv edildiyi göstərilir.
Qərbi Azərbaycan tarixinin mühüm səhifələrindən biri də İrəvan şəhərinin mədəni və ictimai həyatıdır. Şəhərdə uzun müddət müxtəlif dini və dünyəvi təhsil ocaqları fəaliyyət göstərmiş, Azərbaycan ziyalılarının formalaşmasına şərait yaranmışdır. İrəvan Müəllimlər Seminariyasının fəaliyyəti də regionun maarifçilik tarixində mühüm yer tutur.

XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazda baş verən Rusiya–İran müharibələri regionun siyasi xəritəsini ciddi şəkildə dəyişdirdi. İrəvan xanlığının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra bölgədə yeni inzibati idarəetmə sistemi yaradıldı. 1828-ci il Türkmənçay müqaviləsindən sonra isə İrəvan və Naxçıvan xanlıqlarının əraziləri əsasında “Erməni vilayəti”nin yaradılması haqqında qərar qəbul edildi. Rusiya imperiyasının həmin dövrdə regionda apardığı inzibati və köçürmə siyasəti sonrakı demoqrafik dəyişikliklərə təsir göstərən amillərdən biri oldu.
Azərbaycan tarixşünaslığında bu dövr xüsusilə əhəmiyyətli hesab olunur. Tarixi mənbələrdə İrandan və Osmanlı imperiyasının ərazilərindən Cənubi Qafqaza ermənilərin köçürülməsi, yeni yaşayış məntəqələrinin yaradılması və regionun demoqrafik quruluşunda baş verən dəyişikliklər haqqında məlumatlar mövcuddur.
XX əsrin əvvəlləri isə bölgənin azərbaycanlı əhalisi üçün daha ağır hadisələrlə yadda qalmışdır. 1905–1906-cı və 1918–1920-ci illərdə Cənubi Qafqazın müxtəlif bölgələrində silahlı qarşıdurmalar, kütləvi qətllər və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması baş vermişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə yaradılmış Fövqəladə İstintaq Komissiyası həmin hadisələrin araşdırılması və sənədləşdirilməsi istiqamətində mühüm iş aparmışdır. Azərbaycan Prezidentinin 1918-ci il hadisələrinin 100 illiyi ilə bağlı sərəncamında da bu komissiyanın fəaliyyəti xüsusi qeyd olunur.
Lakin bölgədə azərbaycanlıların köçürülməsi prosesi bununla başa çatmamışdır. Sovet hakimiyyəti illərində də müxtəlif inzibati qərarlar əsasında əhalinin yaşayış yerlərinin dəyişdirilməsi həyata keçirilmişdir. Xüsusilə 1948–1953-cü illərdə Ermənistan SSR ərazisində yaşayan azərbaycanlıların kütləvi şəkildə Azərbaycan SSR-in digər rayonlarına köçürülməsi tarixin ən ağrılı səhifələrindən biri kimi yadda qalmışdır.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 18 dekabr 1997-ci il tarixli fərmanı da məhz 1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından deportasiyasına həsr edilmişdir. Rəsmi sənəddə deportasiya prosesinin ağır sosial və humanitar nəticələri qeyd olunur.
1988–1991-ci illərdə isə Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlıların böyük hissəsi öz yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Azərbaycan rəsmi mənbələrində bu proses Qərbi azərbaycanlıların son kütləvi deportasiya dalğalarından biri kimi təqdim edilir. Prezident İlham Əliyevin Qərbi Azərbaycan İcmasının nümayəndələri ilə görüşündə də 1988–1991-ci illərdə azərbaycanlıların Ermənistan ərazisindən kütləvi şəkildə çıxarılması barədə məlumatlar səsləndirilib.

Tarix yalnız arxiv sənədlərində deyil, insanların yaddaşında da yaşayır. Qərbi Azərbaycandan köçkün düşmüş ailələrin xatirələri, nəsildən-nəslə ötürülən hekayələr, kənd və şəhər adları, fotoşəkillər, məktublar və digər materiallar bu yaddaşın mühüm hissəsini təşkil edir.
Bu baxımdan tarixi sənədlərlə şifahi yaddaşın birlikdə araşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Arxiv sənədləri müəyyən hadisələrin tarixini və miqyasını müəyyənləşdirməyə kömək etdiyi halda, insanların xatirələri həmin hadisələrin fərdi və ailə həyatında necə iz buraxdığını göstərir.
İrəvan xanlarının məktubları ilə bağlı son dövrlərdə aparılan araşdırmalar da bölgənin tarixi haqqında yeni mənbələrin elmi dövriyyəyə daxil olduğunu göstərir. AMEA-nın məlumatına görə, XVIII əsrə aid çoxsaylı məktubların aşkar edilməsi İrəvan xanlığının siyasi və diplomatik tarixinin öyrənilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Belə sənədlər tarixə yalnız siyasi hadisələr prizmasından deyil, gündəlik həyat, idarəçilik, diplomatik münasibətlər və sosial əlaqələr baxımından da yanaşmağa imkan verir.

Həbibə Yaşar qızı Quliyeva

ADPU-nun müəllimi